Кәдiмгiдей iшiм жылып қалды

| Apr 30, 2016

Менiң жасым 78-де. Сексенге таяған адам не iстеушi едi, ертелi-кеш тележәшiктiң алдын бермеймiн.

Осы таяуда ғана тележәшiктен Астанада өткен сенбiлiктi көрдiм, бiрақ бұл жерде сенбiлiк туралы айтайын деп отырған жоқпын. Айтайын дегенiм – Астана қаласының әкiмi Әдiлбек Жақсыбеков туралы.

Сенбiлiктiң аяғында бiр тележурналист жiгiт мойны сорайған микрофонын Әдiлбек Жақсыбековке ұсынып:

– Сенбiлiк қалай өттi деп ойлайсыз? – дедi қазақ тiлiнде. Ә.Жақсыбеков ендi орысша жауап бередi-ау деп ойладым. Ойлағаның не, солай кесiп-пiшiп те қойғанмын. Әдiлбек Жақсыбеков қазақша тәп-тәуiр жауап қайтарды. Риза болғаным-ай! Әдiлбекке кәдiмгiдей iшiм жылып қалды.

Мен бұрындары былай еститiнмiн: “Әдiлбек Жақсыбеков қазақша үйренiп жатыр, бiрақ еркiн сөйлеудi әлi меңгермептi. Ана тiлiнде шала сөйлеп тұрғаннан қатты қымсынатын көрiнедi. Қазақша сөйлемейтiнi де содан екен…” және т.б. Менiңше, Ә.Жақсыбековке бұдан былай батыл, еш қымсынбай қазақ тiлiнде сөйлей беру керек деп ойлаймын. “Көш жүре түзеледi”, осылай сөйлей берсе, тiлi де жаттығып, өзi де көсiле, шешiле сөйлеуге үйренiп, әлi-ақ ана тiлiне бауыр басып алатын болады.

Бәрi ниеттен басталады. Мен еңбек ардагерi, қария ретiнде Әдiлбектiң “қазақша сөйлейiншi” деген ниетiн шын жүрегiммен құптап отырмын. Осылай жиi-жиi сөйлей берсең, айналайын Әдiлбек, аздаған кедiр-бұдырдан өзiң-ақ арыласың.

“Ниет” дегеннен шығады, қазiргi Сыртқы iстер министрi Ерлан Ыдырысовтың “Басымды ауыстырмасаңдар, ендi қазақша үйрене алмаймын…” дегенiн естiгенде, тiксiнбеген қазақ қалмады. Ниетiн қарашы, қандай жаман! “Үйренемiн! Үйренуге тырысамын!” десе қайтер едi?! Бүйтiп айта алмайды, өйткенi ниет жоқ!

Олжабай ТҰРСЫНБАЕВ,

Талдықорған қаласы.

zhasalash.kz

АҚШ Иранның Харк аралын басып ала ма?

kerey.kz

Киан ШАРИФИ Иран ислам республикасына тиесілі Харк аралы. Америка мен Израильдің Иранға әуе шабуылдары жалғасып жатқан тұста АҚШ-тағы саяси ортада ислам республикасына тиесілі Харк аралын басып алу идеясы талқылана бастады. Сарапшылардың айтуынша, Вашингтон Ирандағы мұнай экспортының негізгі ошағы саналатын Харк аралын нысанаға алуы әбден мүмкін. Бұл санкциялар құрсауындағы Иран экономикасын құлатпай ұстап тұрған басты табыс көзін жауып тастауы ықтимал. Алайда Иран мұнай экспортының 90 пайызын қамтамасыз ететін Парсы шығанағындағы шағын аралды басып алса, бұл АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы соғысын тіпті ушықтырып жіберуі мүмкін. Мұның өзі де Иран экономикасын толық құрдымға жібере алмайды дейді сарапшылар. 7 наурызда Axios басылымы АҚШ әкімшілігі Харк аралын басып алу мүмкіндігін талқылағанын хабарлады . Иран бұл аралға
Тоқаев мырза тіл жайлы тағы бірдеңе депті

kerey.kz

Zhalgas Yertay Орыс тілінің мәртебесін еш төмендетпедік, оның бәрі күңкіл сөз деген екен. Қазақ тілінің де мәртебесі төмендеді деп байбалам салмаңдар деп ұрсыпты. Алдымен жауабы жоқ сұрақтардан бастайық. Тоқаев мырза, егер ештеңе өзгермесе, онда “тең” сөзінің “қатарға” ауысуы жай көз алдау әрекеті ме? Қоғамдағы градусты басуға талпыныс қана ма? Қазіргі мемлекеттік бюрократиялық аппараттың статус-квоны сақтап қалуға тырысуы деп бағаласа бола ма? Енді Тоқаев мырзаның әр сөзіне тоқталсақ.“Жаңа Конституция мәтінінің ресми құжат ретінде қазақ және орыс тілдерінде жариялануы көп нәрсені аңғартпай ма? Бұл жерде түсініктеме беріп, ақталудың өзі артық”Иә, қазіргі қазақ тілінің проблемасы да сол – қазақ тілі мен орыс тілінің құқықтық теңдігі мемлекеттік тілді кемсітіп тұр. Өйткені бюрократия құжаттарды орысша әзірлеп, кейін
Конституцияда қазақ тілін мемлекеттік әрі ресми тіл етсек, басқа тілдердің құқы шектеле ме?

kerey.kz

Бұған нақты жауап – жоқ, бұл шешімнен ешбір тілдің, соның ішінде, орыс тілінің де құқы шектелмейді. Неге? Өйткені конституциядағы мемлекеттік тіл мәртебесі биліктің жұмыс тілін ғана реттейді. Ол норманың қарапайым адамдардың қатынас тіліне қатысы жоқ. Яғни, мемлекеттік тіл – мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару ұйымдары жұмыс істейтін тіл деген сөз. Бұл шешім орысша сөйлейтіндердің құқығын шектемейді, орысша сөйлеуге тыйым салмайды. Қарапайым адамдар үйінде, қоғамдық орындарда, бизнесте, медиа мен мәдениет ошақтарында қалаған тілінде сөйлей де, жұмыс істей де алады. Бұған конституцияның басқа баптары нақты кепіл болып отыр. Ал жаңа конституцияда 9-баптың 2-тармағы қазіргі күйінде қалса, бұл – қазақ тілінің құқығын шектейді. Себебі мемлекеттік органдар құжаттарды өздері үйренгендей алдымен орысша жазып,
Қазіргі биліктің ең үлкен қорқынышы…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Конституциядан орыс тілін алып тастасақ, Ресей бізге соғыс аша ма? Билік осылай қорқыта бастады. Бірақ ол сұраққа қысқа жауап – жоқ. Себебі, Ресейге қарсы Әзірбайжан да, Армения да неше түрлі әрекетке барды, барып та жатыр, бірақ оларға қазір соғыс қаупі төніп тұрған жоқ. Бұл әдісті саяси манипуляция дейді, шын мәнінде, бұны қазіргі статус-кво жағдайын сақтап қалғысы келетін жүйенің асығыс ойлап тапқан аргументі деуге болады. Ойлап көріңізші, Ресейге біздің мемлекеттік органдар қай тілде іс-қағаз жүргізетіні емес, лоял болғанымыз керек. Ендеше, Ресей біздің лоялдығымызды сақтап қалғысы келсе, конституциядағы тіл мәселесіне қарсы болмауы керек. Себебі бұл ішкі тұрақтылық мәселесі. Дені сау елдің билігі өз көршісіне осындай қарсы аргумент айтар еді. Енді
«Мағынасыз жұмыстан шаршадым»: қазіргі Конституцияның авторы мәлімдеме жасады

kerey.kz

Қазіргі Ата заңның авторларының бірі, академик Майдан Сүлейменов Конституция реформасын сынады. Ол заңның мәтінін шағын бір топ әлдеқашан жазып қойғанын, ал комиссия жай ғана мақұлдайтынын айтады. Оның сөзінше, ғалымдар мен сарапшылардың ұсыныстары ескерілмейді. Бұл туралы академик Facebook-те жазды: Кейінгі кезде менен Конституцияны талқылап жатқанда, неге үнсіз қалғанымды жиі сұрап жатыр. Қысқа қайырсам: мағынасыз жұмыстан шаршадым. Иә, мен қазіргі Конституцияның авторларының бірімін. Талқылау кезінде екі мәселе үшін күрестім: Конституциялық сотты сақтау және Парламенттің өкілеттігін шектемеу. Бірақ екеуі де қабылданбады. Соған қарамастан, мен бұл Конституциядан ұялмаймын. Мен Назарбаев пен оның отбасының жеке билігін нығайтуға бағытталған кейінгі түзетулерден ұяламын. Назарбаевтың кезінде-ақ осы масқара түзетулердің барлығын талдап, Конституцияны жетілдіру бойынша бірқатар ұсыныстар енгізу туралы