Көз қарас Тарих Қазақ шежіресі
1933- жылы Қашқар қаласында құрылған Шарқи Түркістан
kerey.kz
Шамасы 1905- жылы белгілі бір ғылми еңбекте көрсетілген қытай картасы. Қытайда ол кезде манжурлар билік құрып жатқан кез. Картада Шыңжаң өлкесін “Шығыс Түркістан” және “Жоңғария” деп екі түрлі әкімшілік аумаққа бөліп көрсеткен.
1933- жылдың қараша айында Қашқар қаласында құрылған Шарқи Түркістан ислам респубиликасы үкіметінің ұлттық армиясы. Үкімет өте қысқа уақыт өмір сүрді.
Сыртқы себеп: Алпауыт күштердің аймақтағы сыртқы саясаты тұрақсыз болды; Жанжал күштер ымыраға келді;
Ішкі себеп: Біріңғай ұлттық тұтастық болмады; Ішкі алауыздық көп болды;
Жанама себеп: Әскери қуат әлсіз; Ұлттық рухани-саяси қуат төмен; Исламдық фанатизм басым;
Аталмыш уақытша үкіметтің президенті Түркия, Анлгия сияқты елдерге дипломатиялық хат жолдады; Ауғаныстан әмірлігінен саяси және қорғаныс көмегін алды. Ішкі ұлттық валюта айналымға салынды. Көрші елдермен визалық режим орнады. Тәуелсіз мемлекетке тән қандай нышан мен белгі бар соның бәрі орындалып жатты, бірақ үкімет бірер ай ғана өмір сүрді. 
1928- жылдан бастап өлке орталығы Үрімжіде саяси қан төгістер басталды. 1933- жылға дейін саяси тұрақсыздық белең алды. Қашқариядағы қытай, дұңған әскери күштері өлке орталығы Дихуа (Үрімжі) мен Құмылға жетті. Былайша айтқанда өлкенің оңтүстігі әскери қорғаныссыз қалды, бұл уақытша үкіметті Қашқарда жариялауға ыңғайлы мүмкіндіктер берді. Бірақ Қашқарияда ұлттық ұйысу 20- ғасырдың жаңа талаптарына сәйкес келмеді. Біртұтас ұлттық қозғалыс, ұлттық жаңғыру баяу жүрді. Оның орнында діни фанатизм мен діни ескішіл күштер басым еді. Олар жалаң діни ұрандарды ту етті. Нәтижеде уақытша үкімет мұсылман бауырлас Дұңғандар жағынан тас-талқан күйреді.
Үкімет күйреу кезеңіне аяқ басты, уақытша үкіметтің тұлғалары ұлттық тұтастықты сақтап қалу үшін өлкенің саяси тізгінін ұстаған қытай губернаторымен ынтымақтасуға мүдделі болды. Сонымен екіжақты құпия келіссөз жүріп жатты. Келіссөз қысқаша мынадай:
* Қашқарияда бөлек провинция құру;
* Ұйғыр провинциясын Шыңжаң өлкесінен бөлу;
* Провинция орталығы етіп Қашқар қаласын бекіту;
* Ұйғыр провициясының легитимін қабылдау үшін Мәскеуді ара ағайындық куәға шақыру;
* Қашқария провинциясының губернаторы ретінде Қожанияды бекіту;
тб
Келіссөзден соң Мәскеу-Шыңжаң өлкесі-Қашқария үшжақты келсімге қол қойды. Сонымен Қашқарияның алты үлкен қаласы Шыңжаң өлкесінен бөлініп ұлттық автономиялы республика болудың аз-ақ алдында тұрды. Мәскеу делегаты бекітілген құжатты қол қойылған келсімшартпен бірге Мәскеуге әкетудің дайындығын көріп жатты. Қожанияз Қашқарияның әкімшілік шекарасын бөлу жұмысын ұйымдастырып жатты. Шыңжаң өлкелік уақытша үкіметі солтүстік Шыңжаңда жаппай орын алған Қазақтардың саяси толқуын сабырға шақырумен әбігер болып жатты. Өлке қазақтарында бірқанша саяси мақсат болды, олар:
* Ат төбеліндей аз топ өлкедегі уақытша үкіметпен отаса алмады, бірақ біртұтас ұлттық саяси революция да жасай алмады. Сонымен қытайдағы мұсылмандар элитасын жағалап өлке аумағынан отставкаға кетті;
* Шәріпқан Көгедай бастаған зиялы саяси ұжым өлкеде орын алған ауқымды жылдам бағамдай отырып ұлттық автономия жариялауды көздеді. Соның негізінде Нань Кинге екі нұсқа хат дайындалды. Мәскеу Сарсүмбе арқылы Нань Кинмен келістіретінін айтты;
тб
Арада бір-екі ай өткен соң Қашқарияны шыңжаң өлкесінен бөлу жоспары да, Қазақтардың жеке автономия болу мақсаттары да тас-талқан күл болды. Алпауыт күштердің аймақтағы сыртқы саясаты күрд өзгерді. Қазақтар да, Қашқариялықтар да өлке орталығы Үрімжіде жаңа коалициялық үкімет құруға мәжбүр болды. Бірақ, Қашқария мен Қазақтың саяси лидердері өлке мен аймақтың саяси тізгінін өздері алды. Сонымен барлық саяси күштер Үрімжіге жиналды. Бұл 1934-ші жыл еді.
Қашқариядағы үкімет құлаған соң:
* Ұйғырлардың саяси күші әлсіреді, әскери соққыны қатты алды, есеңгіреген саяси ерік-жігер 1944- жылғы ұлт-азаттыққа дайындықсыз тап келді. Егер саяси ерік-жігерін бір сәтте шығармай немесе шыққан сәтте жоғалтпай сақтаса 1944- жылғы ұлт-азаттық күрес басқаша өрбитін еді;
* Ұлттың саяси тұлғалары тас-талқан болды. Біртұтас ұлттық идея, біртұтас ұлттық қозғалыс орын алмады. 1933- жылғы үкімет ағзалары жан-жаққа кетті. Бірі бағынды, бірі Ауғанстанға асты, бірі Индия, Кашмирге кетті. Және бірі ішкі қытайға отставкаға кетсе, кейбірі Жапонияға көмек сұрауға барды.
Eldes Orda
Пікір қалдыру