كوز قاراس ساياسات

وزبەكستان-قازاقستان: 2-0

kerey.kz

 |  Mar 15, 2017

تاياۋدا وزبەكستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتى شاۆقات ميرزياەۆ شەتەلگە تۇڭعىش ساپارىن جاسادى. سونداعىسى كوپشىلىك ساراپشىلار بولجاعانداي رەسەيگە نەمەسە قىتايعا ەمەس، ورتالىق ازياداعى كورشى ەلدەرگە. ديپلوماتيادا جاڭا سايلانعان باسشىنىڭ قاي ەلگە ءبىرىنشى باراتىنى ەرەكشە مانگە يە. اتاپ ايتقاندا، ول ارقىلى سىرتقى ساياساتتا باسىمدىق كىمگە بەرىلەدى، ايماقتاعى ىقپال يەسى كىم ەكەندىگى مەڭزەلەدى. بۇل تۇستا اسىرەسە اۋزى كۇيگەن رەسەيلىك پرەزيدەنت ۆلاديمير پۋتين بولدى. الدىندا جەكە تاشكەنت پەن سامارقانعا كەلىپ، ول وزبەك ارىپتەسىنە تىعىز ىنتىماقتاستىق جايلى ۋادەلەرىن ءۇيىپ-توگىپ كەتكەن بولاتىن. ىزىنشە رەسەي ساياساتتانۋشىلارى ميرزياەۆ ءوزىمىزدىڭ ادام، ەندى وزبەكتىڭ بەتى بىزگە بەرى قارايدى دەپ سەندىردى. ءتىپتى كەي ورتالار جاقىن ارادا وزبەكستان كرەمل قاراماعىنداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا (ەەو) كىرۋى ىقتيمال ەكەنىن ايتتى.

ولاي بولمادى. كەرىسىنشە، ەاو-عا قوسىلماق تۇرماق، وزبەك اعايىندار بىلتىر بىشكەكتە وتكەن تمد ءسامميتىن دە ەلەگەن جوق. ەندى مىنە شاۆقات ميرزياەۆ العاش ات باسىن تۇركمەنستان مەن قازاقستانعا بۇردى. بۇل قادام رەسمي تاشكەنتتىڭ سىرتقى ساياساتتا ءسوز جۇزىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە باسىمدىقتىڭ ورتالىق ازياداعى باۋىرلاس مەملەكەتتەرگە بەرىپ وتىرعانىن كورسەتىپ وتىر. ەكىنشىدەن، وزبەك ەلى حالىقارالىق قاتىناستاردا رەسەي، قىتاي، اقش، ەۋروپا سىقىلدى الىپ كۇشتەرگە قارايلاپ كولەڭكەسىندە قالماي، دەربەس ساياسات جۇرگىزەتىنىن بىلدىرەدى. ۇشىنشىدەن، ايماقتىق ساحنادا كوشباسشى بولۋعا ىنتىق بولعان قازاقستاندى ەكىنشى ورىنعا ىعىستىرۋى ابدەن ىقتيمال.

بۇل تۇرعىدا ايماقتاعى تارقاتىلماق تۇيتكىلدەر شاش ەتەكتەن. ولاردىڭ قاتارىندا ارال تەڭىزىنىڭ اپاتىنان قۇتىلۋ، ايماقتاعى كورشىلەس ەلدەردىڭ ءوزارا ساۋداسىن جاڭعىرتۋ (جالپى ساۋدا اينالىمىنىڭ 5-اق پايىزى), شەكارالىق داۋ-دامايلاردى تەجەۋ، قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا تونگەن قاۋىپ-قاتەرگە توتەپ بەرۋ، ورتالىق ازياداعى سۋ تاپشىلىعى مەن امۋداريا، سىرداريا، باسقا دا ترانسشەكارالىق وزەندەردى ءتيىمدى پايدالانۋ بار. ەۋروپا مەن ازيانى كوپىرشە بايلانىستىرىپ تۇرعان ايماقتىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ ءوز الدىنا ماڭىزدى. قىسقاسى، وسى دا تولىپ جاتقان وزگە ماسەلەردى ەڭسەرۋ ايماق ەلدەرىنىڭ ورتاق ەرىك-جىگەرىنسىز مۇمكىن ەمەس. ال بۇل توڭىرەكتە تەك سىرت كۇشتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ اڭقاۋلىقتىڭ كورىنىسى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە ماسكەۋ. بەيجىن، ۋاشينتونعا ورتالىق ازيانىڭ ءبىرتۇتاس، قۋاتتى بولۋى كەرەك ەمەس، قايتا بۇگىنگىدەي بىتىراڭقى، ءبىرى-بىرىمەن وشتەسىپ السىرەگەنى ءتيىمدى. جانە العاش مالىمدەمەلەرى مەن ىستەرىنە قاراعاندا رەسمي تاشكەنت وسى اقيقاتتى مويىنداپ قانا كويماي، تاعىرىقتان شىعۋعا تالپىنىپ وتىر.

ارينە، قىسقا مەرزىمدە شاۆقات ميرزياەۆتىڭ جاڭا ساياساتى زور ناتيجەگە اكەلە سالۋى نەعايبىل. جىلدار، ونجىلدىقتار بويىندا قوردالانىپ كەلگەن تۇيتكىلدەر ءاپ-ساتتە شەشىلە سالمايدى. بىراق وزبەك باسشىلىعىنىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگى كەش تە بولسا سەڭنىڭ قوزعالعانىنا ۇقسايدى. ەندىگى ماسەلە وسى بەتبۇرىستى ايماقتاعى باسقا ساياسي ورتالار قانشالىقتى قولداي الاتىندىعىندا. جالپىلاما سوزدەردەن ناقتى ىستەرگە كوشۋ تۇرعىسىندا سىرتقى ىقپالدىڭ قۇرساۋىنان شىعۋعا قاۋقارى جەتە مە باسقا كورشىلەردىڭ؟ اتالعان توپتىڭ ىشىندە كوپ شارۋا قازاقستانعا كەلىپ تىرەلەدى. قالاي بولعاندا دا وزبەكستان ورتالىق ازياداعى حالقىنىڭ سانى ەڭ كوپ، ارمياسى مىقتى ەل بولسا، قازاقستان ەكونوميكالىق قۇدىرەتى تۇرعىسىنان باسقالارىنان كوش ىلگەرى. دەمەك، ايماقتاعى ىنتىماقتاستىق تاشكەنت پە استانىنىڭ ءوزارا سەنىمى مەن بەلسەندى ىقپالداسۋىنسىز مۇمكىن ەمەس.

راس، سىرت قاراعاندا، قازاقستان مەن وزبەكستان الەۋەتى تەڭ كورىنەدى. الايدا وسى الەۋەتتىڭ ساپالىق جاعىنا ۇڭىلسەك، باسىمدىق وزبەك اعايىننىڭ ەنشىسىندە ەكەنىن اڭعارامىز. بىرنەشە دايەك:

25-جىلدىق ەگەمەندىك تاريحىندا وزبەكستان شىن مانىسىندە باقۋاتتى مەملەكەتكە اينالدى. ەلدىڭ يدەولوگياسى دا، قوعامنىڭ سانا-سەزىمى دە وزبەك تىلىنە، تاريحىنا، مادەنيەتى مەن داستۇرىنە نەگىزدەلدى. تيىسىنشە تۇتاس تا مىعىم قوعام رەتىندە وزبەكستان باياندى بولىپ ۇلگەردى. كورشىلەس قازاقستاندا بولسا، جاعداي مۇلدە باسقاشا. ۇلتتىق بولمىستى جاڭعىرتىپ، سوعان ارقا سۇيەۋدىڭ ورنىنا ءالى كۇنگە شەيىن ورىس ءتىلىنىڭ بۇعاۋىنان شىعا الماي كەلەدى. ەندى ۇشتىلدىلىك باعدارلاماسىن جەلەۋ ەتىپ، مەملەكەت قۇراۋشى حالىق تىلىمەن قوسا تاريحىنان، مادەنيەتىنەن، دىلىنەن ماقرۇم قالۋدا. بۇل ساياسات بالكىم وزگە ۇلىستاردى رەنجىتپەۋدىڭ قاجەتىنەن تۋىنداعان دا شىعار. الايدا مەملەكەت قۇرۋ ۇردىسىنە كەلگەندە بۇگىنگى قازاقستان كوزدەلگەن ماقساتقا جەتپەگەنى انىق.

اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق سالادا ءدال سول كورىنىس. اتالعان كەزەڭدە وزبەكتەر ءسوز بوستاندىعىن قاتقىل شەكتەسە دە، تولىققاندى ءتول مەديا-كەڭىستىگىن جاساقتاي الدى. ناتيجەسىندە ازاماتتارىنىڭ باسىم بولىگى، اسىرەسە جاستارى، وزبەك مۇددەسىنە بەرىلگەن. قازاقستاندا بولسا، احۋال وزگەشە. ۇلتتىق ۇستانىم بارىنشا تەجەلگەن جاعدايدا ءبىر جاعىنان قوعامنىڭ ويى رەسەيگە قاراي ويىسسا، ەكىنشى جاعىنان باتىسقا ۇمتىلسا، ءۇشىنشى جاعىنان اسىرا ءدىنشىل يدەولوگياعا ۇرىنعان. بۇعان مەملەكەتتى ىشتەي جايلاعان جەمقورلىق، الىمجەتتىك، ادىلسىزدىك، اقشاعا تابىنۋ سەكىلدى كەسەلدەردى قوسسا، ونداي ورتانىڭ ىشتەي قانشالىقتى ءالسىز، سىرتقى ىقپالعا كونگىش ەكەنىن اڭعارۋ قيىنعا سوقپايدى.

الن ەندى ىشكى ساياساتتا قالىپتاسىپ قالعان ستەرەوتيپ – ادام بوستاندىقتارى، دەموكراتيا سالاسىندا قازاقستان وزبەكستاننان كوش ىلگەرى. اقيقاتىندا سوڭعى ۋاقىتقا شەيىن سولاي بوپ كەلدى. وعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ قاجەتتىگى نەمەسە بۇرىنعى پرەزيدەنت يسلام كارىموۆتىڭ وكتەم ساياساتى سەبەپ بولعان شىعار. الايدا زامان وتە بۇل باعىتتا دا رەسمي تاشكەنت قاتاڭ اۆتوريتارلىق جۇيەدەن دەموكراتيالىق جىلىمىققا اياق باسقانعا ۇقسايدى. اتاپ، ايتقاندا، كارىموۆتىڭ ءوزى جەكە باسقا تابىنۋشىلىق، جەمقورلىق، شەندىلەردىڭ قۇتىرۋى سىندى كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرمەدى. ەندى ونىڭ ساياسي مۇراگەرى شاۆقات ميرزياەۆتىڭ جاڭا رەفورمالاردى، ونىڭ قاتارىندا ءوڭىر باسشىلارىن بۇرىنعىشا تاعايىنداۋ ەمەس، حالىقتىڭ ءوزى سايلاۋى قاجەت ەكەنىن ۇسىندى.

وكىنىشتىسى، قازاقستاندا ءۇردىس ءپرينتسيپتى تۇردە وزگەشە. ونىڭ دەنى 1990-جىلدارداعى پارلامەنتتىك جۇيەدەن 2000-جىلداردان بەرى سۋپەرپرەزيدەنتتىك بيلىككە مويىن ۇسىنعانى. ال ۋاقىت وتكەن سايىن قابىلدانىپ وتىرعان دەموكراتيالىق-مىس شەشىمدەر قالىپتاسقان جۇيەنى ودان بەتەر كۇشەيتپەسە، تەڭەستىرەر ەمەس. قارجىگەرلەردىڭ مىناداي قاعيداتى بار: بارلىق جۇمىرتقانى ءبىر سەبەتكە سالۋعا بولمايدى. ساياساتتا دا ءدال سولاي. ىشكى ىستەردە لاۋازىمنىڭ ءبارىن ءبىر تۇلعاعا ارتىپ قويۋ بولسىن، سىرتقى ساياساتتا مۇددەنىڭ ءبارىن جىلعىز رەسەيگە بەرىپ قويۋ بولسىن، قاي جاعىنان قاۋىپتى.

قازاق پەن وزبەك اراسىندا كەلتىرىلگەن باعىتتار بويىنشا ەڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز رەتىندە ەكونوميكا مەن قارجى سالاسى اتالىپ كەلگەن ەدى. ايتكەنمەن، بىزدەگى يكەمسىز دە تۇيىق باسقارۋدىڭ كەسىرىنەن ول دا بۇگىندە تىعىراققا تىرەلگەن. مۇناي مەن گازعا دەگەن الەمدىك باعالار قۇلدىراۋى مۇڭ ەكەن، ەكونوميكا داعدارىسقا ۇشىراپ ۇلتتىق ۆاليۋتا دوللارعا شاققاندا 80 پايىزعا قۇنسىزدانىپ شىعا كەلدى. باسى بار، اياعى جوق دامۋ باعدارلامالارى، تۇساۋى بۇگىن كەسىلىپ، ەرتەڭ جابىلىپ جاتقان كاسىپورىندار، ناقتى ىستەرمەن ارالاسۋ ورنىنا قاجەتى شامالى يميدجدىك وبسە ءسامميتى، ازيادا، ەكسپو سىقىلدى جىلتىراقتارمەن اۋەزتەنۋ – بۇل دا قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ايانىشتى تىرشىلىگى. سول تۇرىمەن قازاقستان دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەم دەپ ءجۇرىپ 50-تەن شىعىپ قالدى.

وزبەكتەر بولسا، التىن ۋاقىتىن ساۋاتتى پايدالانىپ، حالىق اقشاسىن تالان-تاراجعا سالماي تالاي ءىستى ءبىتىردى. ماسەلەن، سوڭعى 25 جىلدا بۇل ەلدە سۋ جاڭا گاز، مۇناي، ماقتا وڭدەۋ زاۋىتتارى، توقىما فابريكالارى بوي كوتەردى، تولىققاندى كولىك ءوندىرۋ ونەركاسىبى جولعا قويىلدى، ءوزىن 100 پايىز وتاندىق ازىق-تۇلىكپەن قامتۋعا قول جەتكىزىلدى (قازاقستاندا – 50 پايىز). ناتيجەسىندە سوڭعى ون جىل بويىندا ۇزبەي وزبەك ەكونوميكاسى جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلەدى، ورتا ەسەپپەن جىلىنا 7-8 پايىزدىق كورسەتكىشپەن. سالىستىرما ءۇشىن قازاقستان جالپى ىشكى ءونىمى جىلىنا بولعانى 0,5-1 پايىزعا ۇلعايىپ وتىر. ونىڭ ءوزى ستاتيستيكالىق سالاعا شەندىلەردىڭ ارالاسۋىنان كەيىن.

ال ەڭ باستىسى وزبەكستان شىن مانىسىندە ۇلتتىق ناقىشتاعى تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدى. كوڭىلگە تيسە دە، قازاقستان بۇل ماقساتقا جەتە الماۋى بۇلاي تۇرسىن، ءالى دە سوۆەتتىك-رەسەيلىك شەكپەننەن شىعا الماي اۋرە. ەندەشە كۋۆەيتتى ءيا بولماسا وڭتۇستىك كورەيانى قۋىپ جەتەمىز دەگەننەن نە پايدا؟ ارزانقول ناۋقانشىلدىقتى قويىپ ەڭ بولماسا جانىمىزداعى باۋىرىمىزدان ۇيرەنگەن ابزال.

اۆتور: راسۋل جۇمالى

exclusive.kz