اعايىندى ءبىرىمجانوۆتار- الاش قايراتكەرلەرى
kerey.kz
«الاش پارتياسى مەن الاشوردانىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل
سۋرەتتە دۋمانىڭ دەپۋتاتى احمەت ءبىرىمجانوۆ دۋما دەپۋتاتتارىمەن تۇرعان ءساتى (سول جاقتان ءبىرىنشى)
جۇمات انەسۇلى
اعايىندى ءبىرىمجانوۆتار- الاش قايراتكەرلەرى
1905-جىلى بۇكىل رەسەيدى قامتىعان ورىس رەۆوليۋتسياسى مەن يمپەراتور نيكولاي II- ءنىڭ 1905-جىلدىڭ تامىزىندا قول قويعان مانيفەستىندەگى 1-ءشى تاراۋىنداعى «ءسوز، جەكە تۇلعانىڭ بوستاندىعى،جيىندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بوستاندىعى» تۋرالى تاراۋى قازاق دالاسىنا ۇلكەن وزگەرىستەر اكەلدى. حح- عاسىردىڭ باسىندا -اق، ەل قامىن جەپ وتارشىلارعا قارسى ساياسي كوزقاراسى قالىپتاسا باستاعان قازاق زيالىلارى ەندى ەلدىڭ باسىن قوسىپ، يمپەريانىڭ وزبىرلىعىنا بىرىگىپ كۇرەسۋدى باستاعان ەدى. ءا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ. م.دۋلاتوۆ، ج.اقباەۆ ۇيىمداستىرىپ،مىڭداعان قازاق ايماقتارىنىڭ وكىلدەرى قول قويىپ، پاتشانىڭ اتىنا، پرەمەر مينيستر ءستولىپيننىڭ اتىنا، ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ اتىنا جازىلعان جولدانعان پەتيتسيا وسى الاش قوزعالىسىنىڭ باستاۋى بولاتىن.ول پەتيتسيالاردا اتاپ كورسەتىلگەن ون ءتورت باپ پاتشا مانيفەسىندە جازىلعان زاڭدىق باپتارعا سايكەس، قازاق حالقىنىڭ سول كەزدەگى بيلىككە جەتكىزىلمەي جۇرگەن مۇڭ مۇددەسى ەدى.
وسى تاريحي كەزەڭ تۋرالى وتكەن جىلدىڭ اياعىندا بىرنەشە سايتتاردا جاريالانعان «الاش تۋىن كوتەرگەندەر» اتتى زەرتتەۋ ماقالامدا جازعان بولاتىنمىن. ونى قايتالاعاننىڭ ءجونى بولماس. دەگەنمەن، الاش قوزعالىسىن وسى جىلدارى باستاعان ءا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ،م.دۋلاتوۆ، ج.اقباەۆ، م.تىنىشپاەۆ، ح.دوسمۇحامەدوۆ، ج.دوسمۇحامەدوۆ ءتارىزدى تۇلعالارمەن بىرگە، اعايىندىلار احمەت، عازىمبەك ءبىرىمجانوۆتاردا وسى الاش قوزعالىسىنىڭ ورتاسىندا ءجۇردى.
ورىنبور گيمنازياسىن، قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن التىن مەدالمەن بىتىرگەن احمەت ءبىرىمجانوۆ 1906-جىلعa دەيىن ورىنبور، توم قالالارىندا سوت سالاسىندا قىزمەت ەتىپ ءجۇردى. بۇل كەزدە ا.ءبىرىمجانوۆ حالىقشىلدىعىمەن ەل قۇرمەتىنە يە بولىپ ۇلگەرگەن زاڭگەر ەدى. سوندىقتان ول 1906-1907-جىلدارداعى رەسەيدىڭ جانە I-II-ءشى دۋماسىنا تورعاي وبلىسى اتىنان دەپۋتات بولىپ سايلاندى.ەكى دۋمانىڭ دا عۇمىرى قىسقا بولعانمەن دەپۋتات احمەت ءبىرىمجانوۆ دۋماداعى مۇسىلماندار فراكتسياسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ، رەسەيدىڭ وتار ەلدەردە جۇرگىزىپ وتىرعان وزبىر اگرارلىق ساياساتىن شەكتەۋ، قازاق جەرىندەگى اسكەري دالا سوتتارىن جويۋدى، قونىستانۋشىلاردى شەكتەۋدى، ولارعا جەر ءبولۋ جونىندە ءىس ارەكەت تەك دۋما قابىلعان زاڭدار بويىنشا جۇزەگە اسۋى تالاپ ەتتى.
ورتالىق ازيادا جەر ءبولۋ ىستەرى تۋرالى كەيبىر زاڭداردى دۋمادا قابىلداۋعا ىقپال ەتكەن مۇسىلماندار فراكتسياسىنىڭ بەلدى مۇشەلەرى ىشىندە ب.قاراتاەۆ (ورال وبلىسىنان),ا.قالمەنوۆ (باتىستان) ،م.تىنىشپاەۆ، ج.قۇلمانوۆ(جەتىسۋ وبلىسىنان) ءتارىزدى دەپۋتاتتار بولدى.
I-ءشى جانە II-ءشى دۋما مۇشەلەرىنىڭ قاتارىندا ەسەر، مەنشەۆيكتەردىڭ، سوتسياليستىك حالىق پارتياسىنىڭ دا وكىلدەرى بولدى. وسى پارتيالار مەن دۋما دەپۋتاتى احمەت ءبىرىمجانوۆ پەن مۇسىلماندار فراكتسياسى ۇسىنعان زاڭداردىڭ كوبىسى پرەمەر مينيستر ستولىپينگە جاقپادى. ويتكەنى، جوعارىدا اتى اتالعان پارتيالاردىڭ تالابى بويىنشا ىشكى الەۋمەتتىك جاعدايدى كوتەرۋگە يمپەريانىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى دە جوق ەدى. سونداي اق،ورتا ازيادا وتارشىلدىق باعىتتاعى ساياساتىن كەرى وزگەرتۋگە پاتشالىق رەسەيدىڭ ويى دا بولماعان تىن.
ياعني، بۇل كەزەڭدە رەسەيدىڭ كوپتەگەن شارۋالارى، قارا شەكپەندىلەرى ورتا ازياعا، ونىڭ ىشىندە قازاق جەرىنىڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەرىنە جاپپاي ورنالاستىرىلا باستاعان كەز ەدى. 1906-1907-جىلدارداعى ەكى بىردەي دۋمانىڭ قىزمەت مەرزىمىنىڭ وتە قىسقا بولۋى ورىس سوتسياليستىك پارتياسىنىڭ جانە مۇسىلماندار فراكتسياسىنىڭ ۇسىنعان زاڭدارى پرەمەر مينيستر ستولىپينگە جاقپاي قالۋىنان بولدى. سوسىن پاتشا نيكولاي II- ءوز جارلىعىمەن دۋمانىڭ قىزمەتىن توقتاتتى.
ال، قازاق ەلىنىڭ ماسەلەلەرىن دۋمادا كوتەرگەن دەپۋتات احمەت بىرىمجانوۆقا كەلەسى دۋماعا ءوزىنىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنۋعا جانە ەلىنە قايتۋعا تىيىم سالىنىپ، وعان تەك رەسەيدىڭ بۇزىلىق قالاسىندا قىزمەت ەتۋگە رۇقسات بەردى.
ال، III-ءشى دۋماعا ورتا ازيا وكىلدەرىنە دەپۋتات بولۋعا شەك قويىلدى. وسى III-ءشى دۋما ەڭ ۇزاق «ءومىر سۇرگەن» دۋما بولدى. III-ءشى دۋمادا قازاق دەپۋتاتتارىنىڭ بولماۋى الاش قايراتكەرلەرىن الاڭداتتى. سوسىن كەلەسى IV-ءشى دۋماعا قازاق ورىنبوردان دەپۋتات وتكىزۋ ماقساتىمەن احمەت بايتۇرسىنوۆ 1912-جىلى «قازاق، ءھام، دۋما» اتتى ماقالاسىن جازعان. ا.بايتۇرسىنوۆ ودان بۇرىن دا «ايقاپ»جۋرنالى ارقىلى تۇركىستان جۇرتىنان، باشقۇرت، نوعاي، تاتار جۇرتتارىنان IV-ءشى دۋماعا قازاقتان دەپۋتاتتىققا ءبىر وكىل وتكىزۋگە كومەك سۇراعان ەكەن. احاڭدى تۇركىستان، نوعاي، تاتار جۇرتىنىڭ وكىلدەرى قولداپ، قول ۇشتارىن بەرۋگە كەلىسكەنىمەن رەسەي بيلىگى IV-ءشى دۋماعا دا قازاق دەپۋتاتتارىن وتكىزبەي قويعان. ءسويتىپ جۇرگەندە، ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ، رەسەي ىشىندە الاساپىران وقيعالار بولىپ جاتتى.
1917-جىلى پاتشا نيكولاي II- تاعىنىن كۇشتەپ ءتۇسىرىلىپ، ونىڭ ورنىنا كادەت پارتياسىنىڭ بەلدى مۇشەسى كەرەنسكي باستاعان ۋاقىتشا ۇكىمەت كەلدى.
بۇل كەزدە بەلگىلى زاڭگەر بولىپ اتاعى شىققان احمەت ءبىرىمجانوۆ ورىنبورعا كوشىپ كەلدى. سول كۇننەن باستاپ الاش قوزعالىسىنا بەلسەنە ارالاستى. ورىنبورداعى 1917-جىلى ءساۋىر ايىنان باستالعان جالپىقازاقتىق بىرنەشە سيەزگە قاتىستى. كۇزدە وتكەن سيەزدە ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ تورعاي ۋەزىندەگى كوميسسارى، ودان كەيىن قوستاناي ۋەزىندەگى كوميسسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. الاش پارتياسىنىڭ جانە ۇكىمەتىنىڭ سايلانبالى مۇشەسى بولدى. 1919-جىلى كەڭەس وكىمەتى الاش وردا قايراتكەرلەرىنە رەسمي كەشىرىم جاسالعاننان كەيىن، احمەت ءبىرىمجانوۆ قازاق اۆتونومياسى جوعارعى سوتىنىڭ مۇشەسى، ودان كەيىن دە جوعارعى سوت سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. قىزىلوردا رەسپۋبليكانىڭ استاناسى بولعاندا قازاقتىڭ زيالى تۇلعالارى ا.بايتۇرسىنوۆپەن، ءا.بوكەيحانوۆپەن، م.دۋلاتوۆپەن، ولاردىڭ وتباسىمەن ارالاسىپ، سىيلاسىپ تۇرعان. احمەت ءبىرىمجانوۆ 55 جاسىندا قاۋىپتى كەسەلگە ۇشىراپ، سودان لەنينگرادتا، (قازىرگى پەتەربۋرگتە) 1927-جىلى قايتىس بولىپ، سوندا جەرلەنگەن. سوڭعى ساپارعا ءا.بوكەيحانوۆ، م.اۋەزوۆ، ءا.مارعۇلان شىعارىپ سالىپتى.
سۋرەتتە الاش قايراتكەرلەرى (وڭ جاقتان) عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، احمەتسافا يۋسۋپوۆ
ا.ءبىرىمجانوۆتىڭ جاستىق شاعىنا قىسقاشا شولۋ
احمەت ءبىرىمجانوۆ قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە ۆ.ۋليانوۆپەن (لەنين) بىرگە وقىعان. بىراق كىشى ۋليانوۆ سوڭعى كۋرستا اعاسىنىڭ تەرروريستىك ۇيىمعا قاتىسىپ، سوتتالعانى سەبەپتى، ۋنيۆەرسيتەتتەن شىعارعاندىقتان، ول ديپلومدى ەكسترەننو ەكزامەن تاپسىرىپ العان. ال، احمەت ءبىرىمجانوۆ قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن التىن مەدالمەن بىتىرگەن.ا.ءبىرىمجانوۆ گيمنازيادا وقىپ جۇرگەن كەزىندە اق ورىنبور جاندارمەرياسىنىڭ باقىلاۋ تىزىمىنە ەنگەن. ونىڭ ەكى سەبەبى بار ەدى ا.ءبىرىمجانوۆ گيمنازيادا وقىپ جۇرگەندە حالىقشىل سوزدەر ايتىپ، ورىس وتارشىلارىنىڭ قازاقتاردىڭ جەرى تارتىپ الىپ جاتقان ارەكەتتەرىنە نارازىلىق پىكىرلەرىن ايتقان. بۇل بىرىنشىدەن، ەكىنشىدەن، ا.ءبىرىمجانوۆ اتاقتى تارحان شاقشاق جانىبەك باتىردىڭ ۇرپاعى ەدى. شاقشاق جانىبەك باتىر تارحان اتاعىن احمەتتىڭ اتاسى داۋىتبايعا مۇرا ەتىپ قالدىرعان. ءداۋىتبايدان مۇسا، مۇسادان شەگەن، شەگەننەن ءبىرىمجان، ءبىرىمجاننان قورعانبەك، قورعانبەكتەن احمەت، عازىمبەك جانە ت.ب. 1868-جىلى Tورعاي ۋەزى قۇرىلعاننان بەرى شەگەننەن باستاپ، ونىڭ ۇرپاقتارى داۋرەنبەك، جاقىپ، قورعانبەك رەسەي پاتشالىعى قۇلاعانعا دەيىن توسىن بولىسىن باسقاردى. سولاي دەسەك تە، ەل اراسىندا وتە بەدەلدى شەگەن ۇرپاقتارىنىڭ ءبارىن ۋەزدىك جاندارمەريا ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاپ، ايتقان سوزدەرىن، ىستەگەن ىستەرىن تىركەپ وتىرعان. احمەت ءبىرىمجانوۆتىڭ دا جاندارمەريا باقىلۋىندا بولۋىنىڭ دا وسىنداي سەبەپتەرى بار ەدى.
عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ -الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى
1917-جىلى ءساۋىر ايىندا ورىنبور قالاسىنداعى جالپىحالىقتىق قازاق سيەزىنە قاتىسقاندا عازىمبەك بار بولعانى 21 جاستا ەدى. بۇل كەزدە عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ ورىنبور گيمنازياسىن ۇزدىك بىتىرگەن، باشقۇرشا، ورىسشا تىلدەردى مەڭگەرگەن جان جاقتى ۇلتشىل جاس ەدى. وعان بىردەن ءبىر سەبەپ، عازىمبەك بالا كەزىنەن اعاسى احمەتتىڭ قولىندا، تاربيەسىندە بولىپ، بۇزىلىق، ورىنبور قالاسىندا وقۋى.
مامىر ايىندا ورىنبورداعى جالپىحالىقتىق سيەزدە الاش پارتياسى مەن الاش وردانىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولدى. سول جيىندا باشقۇرت توبىنىڭ اتىنان ءسوز سويلەگەن. الاش اۆتونومياسىن قۇرۋ جونىندەگى يدەيانىڭ جاقتاۋشىسى رەتىندە، ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ جاعىندا بولعان. الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ اسكەرىن قۇرۋعا ءبىراز ۇلەسىن قوسقان. ول قازاقتاردىڭ مىقتى اسكەرىن قۇرۋدى ارماندايدى. ع.ءبىرىمجانوۆ وسى ماسەلەمەن ناقتى اينالىسقان م.دۋلاتوۆپەن كوپ كەڭەسكەن. ولار الاش وردا اسكەرىن قۇرۋ ءۇشىن قازاق جاستارىن اسكەر تارتىبىنە، مىلتىق اتۋ ماشىعىنا ۇيرەتۋدى ۋاقىت ۇتتىرماي، تەز ارادا قولعا الۋ كەرەكتىگىن تۇسىنگەن. سول جىلى ولار الاشتىڭ قولىنا تۇسكەن قارجىعا ۆينتوۆكالار، وق دارىلەر الىپ، كەيبىر ورىس اسكەريلەرىن جالداپ، جاستاردى اسكەري تارتىپكە ۇيرەتە باستاعان.
الاش وردا باسشىلارى تەك ۆينتوۆكامەن، وق دارىمەن قازاق اسكەرى دارمەنسىز بولاتىنىن ءتۇسىنىپ، كولچاكتان زەڭبىرەكتەر، پۋلەمەتتەر، ۆينتوۆكالاردى كوپتەپ بەرۋدى سۇراۋ ءۇشىن، ەلشىلىككە ورىسشا، قازاقشا شەشەن سويلەيتىن عازىمبەك ءبىرىمجانوۆتى ەلشى ەتىپ، كەلىسسوزگە جىبەرەدى. بىراق،ءسىبىردى «اقتار» دەپ اتالىپ كەتكەن ءسىبىر اسكەرىن باسقارىپ تۇرعان كولچاك مونارحيست ەدى، ول ەسكى مونارحيانى قايتا ورناتۋدى كوزدەپ جۇرگەن ادام ەدى. بۇرىنعى بۇراتانا ەلدەردىڭ «اۆتونوميا» بولۋىنا مۇلدە قارسى پىكىردەگى اسكەري ءتىن. الاش وردا اتىنان كەلىسسوزگە كەلگەن عازىمبەك رەسەيدە ۋاقىتشا ۇكىمەت پەن بولشەۆيكتەر مەن اراسىندا ۇلكەن شايقاستار ءجۇرىپ جاتقانىن ايتىپ، الاش وردا اسكەرىنە مول قارۋ جاراق ءبولىپ، اسكەري ماماندار بەرۋدى سۇراعان. بىراق الاش وردا مەن كولچاك اراسىنداعى كەلىسسوز ءساتسىز اياقتالعان. ويتكەنى، كولچاك سول جەردە ازيا ەلدەرىنىڭ رەسەيدەن بولشەكتەنۋىنە مۇلدە قارسى ەكەنىن ايتىپ، اسكەري قارۋ جاراقتار بەرۋدەن مۇلدە باس تارتقان. بۇل 1918- جىل ەدى. بۇل كوپتەگەن ساياسي كۇشتەردىڭ ارپالىسىپ، جان بەرىسىپ، جان الىسىپ تۇرعان زامانى ەدى. قازاق جەرىنە بىرەسە كولچاك اسكەرى كوكتەپ كىرىپ، بىرەسە بولشەۆيكتeر جەڭىپ، قۇبىلىپ تۇرعان جىلدار ەدى.
ال، ارادا ءبىر جارىم جىل وتكەننەن كەيىن، 1919-جىلى كەڭەس اسكەرى كولچاكتىڭ اسكەرىن ءبىرجولا قىتايعا ىسىرىپ، بارلىق جەردە ءوز وكىمەتىن ورناتتى. 1920-جىلى قازاق اۆتونومياسى قۇرىلدى. وسى كەزدەرى سوزگە شەشەن، ءدىلمار، پۋبليتسيست عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ «اق جول» گازەتىنىڭ رەداكتورى قىزمتىن اتقارعان. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ەلۋ جىلدىق مەرەي تويى تاشكەندە اتالىپ وتكەندە،احاڭنىڭ حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى تۋرلى ماقالا وسى «اق جول» گازەتىندە جاريالانىپ، كەيىن ول ماقالا تالاي زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە كورسەتىلدى.1922-جىلى تاشكەن ينستيتىن ءبىتىرىپ، دارىگەر ماماندىعىن العان عازىمبەك ءبىرىمجانوۆتى ۇكىمەت باسىندا جۇرگەن تۇرار رىسقۇلوۆ بەرليننىڭ مال شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا جىبەرەدى. ع.ءبىرىمجانوۆ ونى 1928-جىلى وتە جاقسى اياقتاپ، «مال دارىگەرى» ماماندىعىن الىپ كەلە جاتقان جولدا، ماسكەۋدە تۇتقىندىيدى. ونى سول جەردە سوتتاپ، كارەلياعا لاگەرگە ايداپ جىبەرگەن. عازىمبەك ءبىرىمجانوۆ سول ايداۋدا ءجۇرىپ، «اق تەڭىز بالتىق» كانالىن قازۋعا قاتىسقان. بىرەر جىلدان سوڭ. ياعني، 1937-جىلى تاعى تۇرمەگە قامالىپ، ۇشتىكتىڭ سوتىمەن الاش قايراتكەرى رەتىندە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. «كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى كۇرەس(تاشكەندە تۇسىرىلگەن سۋرەت)تى، كولچاكپەن بايلانىس جاساعان، كونتررەۆوليۋتسيونەر» دەگەن ايىپتار تاققان.ۇكىم 1938-جىلى ورىندالعان.
جۇمات انەسۇلى،جازۋشى تاريحشى
پىكىر قالدىرۋ