قارجاۋباي سارتقوجاۇلى 70 جاستا!
kerey.kz
قارجاۋباي سارتقوجاۇلى-قازاقستان مەن الەمدىك تۇركولوگيادا ايىرىقشا ورنى بار تۇلعا. ونىڭ عىلىمداعى باستى جەتىستىكتەرى مىنالار:
1- عىلىمدا العاش رەت كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىن كەشەندى تۇردە زەرتتەدى. اتاپ ايتقاندا، ەسكەرتكىشتەردىڭ ارحەولوگيالىق سيپاتتاماسى، ساقتالۋ ساقتالۋ جاعدايى، جازىلۋى مەن وقىلۋ تاريحى، تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى، جازۋ تاعباسى جانە ولاردىڭ قولدانىلۋى، سوزدىك قورى سەكىلدى ماسەلەلەردى جۇيەلى قاراستىردى;
2- كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرى ماتىندەرىنىڭ بۇرىن دا ءتۇرلى اتلاس-البومداردا، مونوگرافيالاردا، حرەستوماتيالار مەن اكادەميالىق باسىلىمداردا جاريالانعان نۇسقالارىنىڭ بولۋىنا قاراماستان، اتالعان ماتىندەردى ءوز كوزىمەن كورىپ، قولىمەن سيپاي وتىرىپ، زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن قايتا باستان كوشىرىپ، ترانسكريپتسيالاپ، اۋدارماسىن جاساپ شىقتى;
3- كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىن العاش اشىپ، عىلىم الەمىنە بەلگىلى ەتكەن ۆ. تومسەن، ۆ.ۆ. رادلوۆ، س.ە. مالوۆ سىندى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سىن كوزبەن قاراپ، ولار تاراپىنان ورنىققان تۇجىرىمداردان 500-دەن استام قاتەنى تاۋىپ شىقتى. بۇل قاتەلەردىڭ كوبى ءماتىننىڭ ترانسكريپتسياسىنا، اۋدارماسىنا جانە تۇسىندىرمەسىنە قاتىستى بولدى;
4- كونە تۇركى رۋنيكالىق جازۋىنىڭ ءتۇپ تەگىن، دامۋىن زەرتتەي كەلە اتالمىش جازۋدىڭ تۇركىلەردىڭ اتا-باباسىنان كەلە جاتقان ءتول جازۋى ەكەنىن دالەلدەپ شىقتى جانە وسى تاقىرىپتا «كونە تۇركى جازۋىنىڭ گەنەزيسى» دەپ اتالاتىن كولەمدى مونوگرافيا ۇسىندى;
5- عىلىمدا ۇيعىر قاعاناتى دەگەن اتپەن ورنىققان بىرىككەن تۇركى قاعاناتىنىڭ رۋنيكالىق ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى بىرىىڭعاي زەرتتەۋ جاساپ، ەلەتمىش بىلگە قاعاننىڭ ءۇش بىردەي ەسكەرتكىشىنە تەكستولوگيالىق ساراپتاما جاساپ، قاعاناتتىڭ ساياسي تاريحىن، ونىڭ ىرگەسىن قالاۋشى قۇتلىق كول بىلگە قاعاننىڭ مەملەكەتتى قۇرۋى مەن دامىتۋى، قاعاناتتىڭ بيلىك جۇيەسى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمى سىندى باستى تۇيىندەردى جۇيەلى زەرتتەپ، «وبەدينەننىي كاگانات تيۋركوۆ» اتتى ارنايى عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگىن (مونوگرافيا) دۇنيەگە اكەلدى;
6- كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنە ارنالعان ەپيگرافيكالىق تالداۋلار مەن جۇيەلى ادىسنامالىق ۇستانىمداردى ۇسىنعان، بايىرعى تۇركىلىك كيەلى ورىندار مەن ولارعا جاسالعان كەڭ كولەمدى ارحەولوگيالىق سيپاتتاۋلاردى، كونە تۇركىلەردىڭ دۇنيەتانىمى مەن ولاردىڭ تاريحىن، ماڭگىتاس ماتىندەرىن زەرتتەۋدى ءبىر ارناعا توعىستىرعان ەكى تومدىق «ورحون مۇرالارى» اتتى بىرەگەي ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭبەگىن جاريالادى;
7- قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە «ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اتلاسى» (اتلاس ورحونسكيح پامياتنيكوۆ) دەپ اتالاتىن كەڭ فورماتتاعى ەكى بىردەي اۋقىمدى ەڭبەگى جارىق كوردى;
8- 2013 جىلى جاز ايىندا جاس تۇركولوگ جانتەگىن قارجاۋبايمەن (ۇلى) بىرلىكتە ورتالىق موڭعوليادان كونە تۇركىلەردىڭ جەرلەۋ كەشەنىن تاپتى جانە ول يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك تاريحي مۇرالار تىزىمدىگىنە ەنگىزىلدى.
وسى ەڭبەكتەرىنىڭ اياسىندا:
1- ق. سارتقوجاۇلى بىلگە قاعان كەشەنىنە جاسالعان ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە قازاقتارداعى قويدىڭ باسىن كادەلى اسقا قوسىپ تارتۋ ءداستۇرى كونە تۇرىكتەردە بولعانىن، سول ارقىلى قازاقتاردىڭ كونە تۇرىكتەردىڭ تاريحي، گەنەتيكالىق جانە ەتنيكالىق جالعاسى ەكەنىن دالەلدەپ شىقتى;
2- كونە تۇركى ماتىنىندەگى «Umaj teg ögüm qatyn quutyŋa inim Kül-tigin er at boldy» دەگەن سويلەمگە ەتنومادەني، ەتنوپسيحولوگيالىق جانە لينگۆستيكالىق تالداۋ جاساپ، ارحەولوگيالىق جانە تاريحي دەرەكتەردەن دايەكتەر ءۇسىنا كەلە، ونىڭ ماعناسى « ۇماي تەكتى انامنىڭ قۇتىنا (باعىنا) كۇلتەگىن سۇندەتتەلدى» دەگەن ءسوز ەكەنىن جانە سۇندەتتەۋ ءداستۇرىنىڭ يسلامياتتان بۇرىن دا تۇركى، پارسى، اراب-ەۆرەي حالىقتارىندا بولعانىن دالەلدەپ بەردى;
3- موڭعول التايىنان تابىلعان كونە مۋزىكالىق اسپاپتىڭ قازاقتىڭ قارا دومبىراسىنىڭ تۇركىلىك داۋىردەگى نۇسقاسى ەكەنىن زەرتتەپ، دالەلدەپ شىقتى جانە ول تۋرالى حالىقارالىق باسىلىمداردا ماقالالار جاريالادى;
4- كۇلتەگىن ماتىنىندەگى «Teŋri teg. Teŋride bolmys türük bilige qaɣan bu ödke olurtym» دەگەن تىركەستەگى «Teŋri teg» ءسوزىن بۇرىندارى اۋدارىلىپ جۇرگەندەي «ءتاڭىر سپەتتى=تاڭىر سەكىلدى» دەپ ەمەنس، «ءتاڭىر ءبىر» دەپ اۋدارىلاتىنىن، تۇتاس ءماتىننىڭ «ءتاڭىر ءبىر، تاڭىردەن جاراتىلعان تۇرىك بىلگە-قاعان بۇل زاماندا [تاققا] وتىردىم» دەگەن ماعنا بەرەتىنىن دالەلدەدى;
5- ق. سارتقوجاۇلى ەكىنشى تۇركى قاعاناتىنىڭ قۇرۋشىسى، كونە تۇركى تاريحىندا ايىرىقشا ورنى بار تاريحي تۇلعا، كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعاننىڭ اكەسى، قاپاعان قاعاننىڭ اعاسى − ەلتەرىس قۇتلىق قاعاننىڭ VIII عاسىردا تاستان سومدالعان باس ءمۇسىنىن ء(تۇپ نۇسقا) قازاقستانعا جەتكىزدى. قازىر بۇل باس ءمۇسىن ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس كورپۋسىنداعى كۇلتەگىن جايىمىندا− جازۋ تاريحىنىڭ مۇراجايىندا تۇر.
جوعارىدا كەلتىرىلگەندەر عالىم قارجاۋباي سارتقوجاۇلىنىڭ تالاي جىلدارعا سوزىلعان ىرگەلى زەرتتەۋلەرىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. قارجەكەڭ مەن ءۇشىن قادىرلى اعا ءارى ۇلاعاتتى ۇستاز. ونىڭ كەڭەس بەرۋىمەن جانە قولداپ-قۋاتتاۋىمەن مەن «كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىندەگى قىتاي جازبالارى جانە ولاردىڭ وتان تاريحىنان دەرەكتىك الەۋەتى» (古突厥碑铭汉文记载及其历史文献价值) دەپ اتالاتىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازدىم ءارى قورعادىم.
ونىڭ مەنىڭ عىلىمدا ءوز جولىمدى تابۋىما سىڭىرگەن ەڭبەگى مەن اعالىق اقىل-كەڭەسىنە كوپتەن-كوپ راحمەت ايتا وتىرىپ، عالىم اعامىزدى الدا كەلە جاتقان 70 جىلدىق مەرەي تويىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن جانە اعامىزعا مول دەنساۋلىق، شىعارماشىلىق شابىت، وتباسىنا باقىت، اماندىق-ساۋلىق تىلەيمىن!!!
پىكىر قالدىرۋ