QARJAUBAY SARTQOJAWLI 70 JASTA!
kerey.kz
Qarjaubay Sartqojawlı-Qazaqstan men älemdik türkologiyada ayırıqşa ornı bar twlğa. Onıñ ğılımdağı bastı jetistikteri mınalar:
1- Ğılımda alğaş ret köne türki eskertkişterin keşendi türde zerttedi. Atap aytqanda, eskertkişterdiñ arheologiyalıq sipattaması, saqtalu saqtalu jağdayı, jazıluı men oqılu tarihı, tildik erekşelikteri, jazu tağbası jäne olardıñ qoldanıluı, sözdik qorı sekildi mäselelerdi jüyeli qarastırdı;
2- Köne türki eskertkişteri mätinderiniñ bwrın da türli atlas-al'bomdarda, monografiyalarda, hrestomatiyalar men akademiyalıq basılımdarda jariyalanğan nwsqalarınıñ boluına qaramastan, atalğan mätinderdi öz közimen körip, qolımen sipay otırıp, zamanaui tehnologiyalardıñ kömegimen qayta bastan köşirip, transkripciyalap, audarmasın jasap şıqtı;
3- Köne türki eskertkişterin alğaş aşıp, ğılım älemine belgili etken V. Tomsen, V.V. Radlov, S.E. Malov sındı ğalımdardıñ zertteulerine sın közben qarap, olar tarapınan ornıqqan twjırımdardan 500-den astam qateni tauıp şıqtı. Bwl qatelerdiñ köbi mätinniñ transkripciyasına, audarmasına jäne tüsindirmesine qatıstı boldı;
4- Köne türki runikalıq jazuınıñ tüp tegin, damuın zerttey kele atalmış jazudıñ türkilerdiñ ata-babasınan kele jatqan töl jazuı ekenin däleldep şıqtı jäne osı taqırıpta «Köne türki jazuınıñ genezisi» dep atalatın kölemdi monografiya wsındı;
5- Ğılımda Wyğır qağanatı degen atpen ornıqqan Birikken türki qağanatınıñ runikalıq eskertkişteri turalı biriıñğay zertteu jasap, Eletmiş Bilge qağannıñ üş birdey eskertkişine tekstologiyalıq saraptama jasap, qağanattıñ sayasi tarihın, onıñ irgesin qalauşı Qwtlıq Köl Bilge qağannıñ memleketti qwruı men damıtuı, qağanattıñ bilik jüyesi men memlekettik qwrılımı sındı bastı tüyinderdi jüyeli zerttep, «Ob'edinennıy kaganat tyurkov» attı arnayı ğılımi zertteu eñbegin (monografiya) düniege äkeldi;
6- Köne türki eskertkişterine arnalğan epigrafikalıq taldaular men jüyeli ädisnamalıq wstanımdardı wsınğan, bayırğı türkilik kieli orındar men olarğa jasalğan keñ kölemdi arheologiyalıq sipattaulardı, köne türkilerdiñ dünietanımı men olardıñ tarihın, mäñgitas mätinderin zertteudi bir arnağa toğıstırğan eki tomdıq «Orhon mwraları» attı biregey irgeli zertteu eñbegin jariyaladı;
7- Qazaq jäne orıs tilderinde «Orhon eskertkişteriniñ atlası» (Atlas orhonskih pamyatnikov) dep atalatın keñ formattağı eki birdey auqımdı eñbegi jarıq kördi;
8- 2013 jılı jaz ayında jas türkolog Jantegin Qarjaubaymen (wlı) birlikte Ortalıq Moñğoliyadan köne türkilerdiñ jerleu keşenin taptı jäne ol YUNESKO-nıñ älemdik tarihi mwralar tizimdigine engizildi.
OSI EÑBEKTERİNİÑ AYASINDA:
1- Q. Sartqojawlı Bilge qağan keşenine jasalğan arheologiyalıq zertteu jwmıstarı kezinde qazaqtardağı qoydıñ basın kädeli asqa qosıp tartu dästüri köne türikterde bolğanın, sol arqılı qazaqtardıñ köne türikterdiñ tarihi, genetikalıq jäne etnikalıq jalğası ekenin däleldep şıqtı;
2- Köne türki mätinindegi «Umaj teg ögüm qatyn quutyŋa inim Kül-tigin er at boldy» degen söylemge etnomädeni, etnopsihologiyalıq jäne lingvstikalıq taldau jasap, arheologiyalıq jäne tarihi derekterden däyekter üsına kele, onıñ mağnası « Wmay tekti anamnıñ qwtına (bağına) Kültegin sündetteldi» degen söz ekenin jäne sündetteu dästüriniñ islamiyattan bwrın da türki, parsı, arab-evrey halıqtarında bolğanın däleldep berdi;
3- Moñğol Altayınan tabılğan köne muzıkalıq aspaptıñ qazaqtıñ qara dombırasınıñ türkilik däuirdegi nwsqası ekenin zerttep, däleldep şıqtı jäne ol turalı halıqaralıq basılımdarda maqalalar jariyaladı;
4- Kültegin mätinindegi «Teŋri teg. Teŋride bolmys türük bilige qaɣan bu ödke olurtym» degen tirkestegi «Teŋri teg» sözin bwrındarı audarılıp jürgendey «Täñir spetti=Täñir sekildi» dep emens, «Täñir bir» dep audarılatının, twtas mätinniñ «Täñir bir, Täñirden jaratılğan Türik Bilge-qağan bwl zamanda [taqqa] otırdım» degen mağna beretinin däleldedi;
5- Q. Sartqojawlı Ekinşi Türki qağanatınıñ qwruşısı, köne türki tarihında ayırıqşa ornı bar tarihi twlğa, Kültegin men Bilge qağannıñ äkesi, Qapağan qağannıñ ağası − Elteris Qwtlıq qağannıñ VIII ğasırda tastan somdalğan bas müsinin (tüp nwsqa) Qazaqstanğa jetkizdi. Qazir bwl bas müsin L.N. Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universitetiniñ bas korpusındağı Kültegin jayımında− jazu tarihınıñ mwrajayında twr.
Joğarıda keltirilgender ğalım Qarjaubay Sartqojawlınıñ talay jıldarğa sozılğan irgeli zertteuleriniñ bir parası ğana. Qarjekeñ men üşin qadirli ağa äri wlağattı wstaz. Onıñ keñes beruimen jäne qoldap-quattauımen men «Köne türki eskertkişterindegi qıtay jazbaları jäne olardıñ Otan tarihınan derektik äleueti» (古突厥碑铭汉文记载及其历史文献价值) dep atalatın doktorlıq dissertaciya jazdım äri qorğadım.
Onıñ meniñ ğılımda öz jolımdı tabuıma siñirgen eñbegi men ağalıq aqıl-keñesine köpten-köp rahmet ayta otırıp, ğalım ağamızdı alda kele jatqan 70 jıldıq merey toyımen şın jürekten qwttıqtaymın jäne ağamızğa mol densaulıq, şığarmaşılıq şabıt, otbasına baqıt, amandıq-saulıq tileymin!!!
Pikir qaldıru