قازاق، قىرعىز بەن قىتاي شەكارالارىنىڭ تۇيىسەر تۇسىندا الەمدەگى بيىك نۇكتەلەردىڭ ءبىرى – حان ءتاڭىرى شىڭى تۇر.

حان ءتاڭىرىنىڭ كوز جەتپەس بيىكتىگىن ءاردايىم قالىڭ قار باسىپ، تۇمان تۇمشالاپ تۇرادى. كۇن باتار تۇستا شىڭ باسى قىزىل رەڭگە بويالىپ، الاۋلاعان وت سەكىلدى كورىنىس بەرەدى. سول سەبەپتى ونى قازاقتار «قاندى تاۋ» اتاپ كەتسە، قىرعىز حالقى «كانتوو» دەپ اتايدى-دەپ جازادى el.kz پورتالى..

كەي عالىمدار حان ءتاڭىرى اتاۋى تىم بەرىدە شىقتى دەگەندى ايتادى. حان ءسوزى كونە تۇرىك-موڭعول تىلىندە Qan ماعىناسىندا قولدانعان ەكەن. بۇل سوناۋ ب.ز.د. V-VIII عاسىرلاردا سوزدىك قوردا بولعان ءسوز. ال ءتاڭىر تۋرالى اڭىزدا بىلاي دەلىنەدى:

ەستە جوق ەسكى زاماندا اسپان دا، جەر دە جوق، تەك ۇشى-قيىرسىز كوك تەڭىز بولعان ەكەن. ءبىر كەزدە  تەڭىز ورتاسىنان اپپاق جارىقشا پايدا بولىپ، ىشىنەن التىن جۇمىرتقا شىعا كەلەدى. ال جۇمىرتقانىڭ ىشىندە ءتاڭىر قالىڭ ۇيقىدا جاتىر ەكەن. ول ميلليونداعان جىلدارى بويى ۇيىقتاپ، اقىرى ءبىر كۇنى ويانىپ كەتەدى. ءوزىن قورشاعان جۇمىرتقاسىن جارىپ سىرتقا شىعىپتى. سودان ءتاڭىر جوعارى مەن تومەندە ەشتەڭە جوعىن كورىپ، استىنان جەردى، ۇستىنەن اسپاندى جاسايدى. اسپان جەرگە قۇلاپ كەتەدى دەپ، ونىڭ ورتاسىنا تەمىرقازىق ورناتادى. سودان كەيىن اسپانداعى بارلىق اتتاردى، جۇلدىز بىتكەندى سول تەمىرقازىققا بايلاپ، اسپاندى اينالاتىنداي ەتىپ جاساپ قويادى.

ەندىگى ماسەلە ءتاڭىر ءۇشىن ۇرپاق پايدا قىلۋ ەدى. ءوزى ەر مەن ايەل بولىپ ەكىگە جارىلىپ، ايەل قۇدايدى ۇماي دەپ اتايدى. ۇمايدى سوناۋ سۋمەر تاۋىنىڭ باسىنا، اسپان تاۋىنىڭ ماڭىنداعى سۇتكولگە جايعاستىرادى. وسىدان باستاپ، انا ءسۇتى – ۇماي، ال جۇلدىز جولى بولسا – سۇتكول دەپ اتالادى.

ءتاڭىردىڭ تىنىسى – جەل، بۇلت، ال داۋسى – گۇرسىل بولادى، وڭ كوزى – كۇن، سول كوزى – اي دەلىنەدى. ول نيەتى بۇزىلعان ادامداردى نايزاعاي بولىپ ومىرلەرىنە قاۋىپ تۋدىرىپ وتىرادى.

ءتاڭىر وسىلاي ەڭ ۇلكەن قۇداي بولىپ ەسەپتەلەدى دە، قالعان قۇدايلار وعان باعىنىشتى بولادى. ول ءبارىن كورۋشى، ءبارىن ەستۋشى، وعان جەر بەتىندە جاسىرىن تۇرعان نارسە جوق.

وسىلايشا ادام بالاسى ءوزىنىڭ يەسى بولعان اسپان مەن جەرگە، الەمنىڭ بيلەۋشىسى تاڭىرگە تىكەلەي باعىنادى. ال ادامنىڭ تاعدىرى قۇدايعا قىزمەت ەتىلەدى ەكەن.

بايقاۋىمىزشا ء“تاڭىر”، “قۇداي” سوزدەرى تەك تۇرىك حالىقتارىندا عانا ەمەس، باسقا دا ۇلتتاردىڭ سەنىم-نانىمىندا دا بار. قازاقتار ءتاڭىرتاۋ اتاعان تيان-شاننىڭ توبەسى سۇيىرلەنىپ، اسپانمەن تەكەتىرەسە تۇرعان حان ءتاڭىرى شىڭىنىڭ اتاۋى سان جىلدار بويى كوپتى قىزىقتىرىپ كەلدى. زەرتتەۋشىلەر، اقىرى «اسپان ءامىرشىسى»، «قۇدايلار تاۋى»، سونداي-اق، «اسپان تاۋ» دەگەن ماعىنا بىلدىرەدى دەگەن شەشىمگە كەلدى.

حان تاڭىرىندەگى ءتاڭىر (تەڭگىر) كونە شۋمەر تىلىندە «دينگەر» – «قۇداي»، عۇنداردا (حۇن) «چەنلي»، ياعني، «اسپان» ماعىناسىندا بولعان. ال ەجەلگى تۇركى تىلىندە «ءامىرشى»، «بيلەۋشى». «اسپان» ماعىناسىندا قولدانىلعان.