|  |  |  | 

Тұлғалар Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

ЖАТ ЖЕРДЕ ҚАЛҒАН ҚАЗАҚТАР

Кеңестік жылдары қазақ халқына қарсы жасалған большевиктердің зұлымдық саясатының құрбаны болған  талай мыңдаған, миллиондаған қазақтың сүйегі атажұртынан тыс жерлерде, жат жұртта қалды. Әсіресе, большевиктердің қолдан ұйымдастырған  1929-1933 жылдарғы ашаршылық кезінде қазақ жерінен ауып, шетелдерге бас сауғалаған талай  қазақ сол жақта өлім құшты. Көбі көмусіз иен далада қалды.

Бірақ біздің айтпақ болып отырғанымыз, «Ұлы Отан соғысы» деп аталатын Германия мен СССР арасындағы 1941-1945 жылдары Екінші дүниежүзілік соғысқа қатыс­қан талай боздақтың елге қайтпай, жат жұртта қалғаны. «Соғыс тұтқы­ны» аталған осы қазақтар соғыс біт­к­ен соң «елге қайтсақ, сталиндік террордың құрбаны болармыз» деген қауіппен Германияда қалуды жөн санайды. Олардың көбі «Түр­кіс­тан легионы» құрамында болды. Кезінде Мұстафа Шоқайдың көме­гі­мен неміс концлагерлерінен бо­сан­ған осы азаматтардың кейбірі қазақ тілінде газет, журналдар шыға­рып, онда өздерінің атажұртқа де­ген сағынышқа толы ойлары мен мақалаларын жазып тұрды.
Солардың бірі соғыс жылда­рын­да Берлин қаласында шығып тұрған «Милли әдебиет» (Milli Adebyet) журналының бас редакторы болған Мәжит Айтбай еді. Ол 1914 жылы Қызылорда облысында дүниеге келіп, Алматыда Қазақ педа­го­ги­ка­лық институтын бітірген соң, 1937-1939 жылдары Қызылорда педа­­гогикалық институтында оқы­­ту­­шы, студенттер даярлау кур­сының бастығы, Қазақстан Жазушылар ода­­ғынының Қыз­ы­лорда облы­сы бойынша бөлімшесінің бас­ты­ғы қызметтерін атқарған. 1941 жылы соғыстың алғаш­қы күн­­де­рі неміс қолына тұтқынға тү­се­ді. М.Шоқайдың көме­гімен неміс концлагерінен босан­ған ол, «Түркістан ұлттық бірлік комитетіне» мүше болып, «Жаңа Түркістан» (Jeni Turkestan), «Милли Түркістан» (Milli Turkestan) газеттерін шығарысқан, 1943 жылы Берлинде «Абылай хан» атты өлеңдер жинағын шығарған. Оған екі дастан, үш баллада, төрт ән, 41 өлеңі енген. Шығармаларын «Қобызшы Қорқыт» деген бүркеншік атпен жазған, Мәжит Айтбай 1945 жылы АҚШ пен Англияның Дрезден қаласына жасаған әуе шабуылы кезінде қаза болды. Марқұмның қабірі қайда екені белгісіз қалды.
Жат жерде қабірінің қайда еке­ні белгісіз қалған тағы бір қа­зақ Мәулікеш Қайбалды (Асан қайғы) Ленинград университетінің философия факультетін бітірген соң, Алматы университетінде орыс әдебиеті пәнінен сабақ беріп жүргенде әскерге шақырылып, соғыс кезінде немістердің қолына тұтқынға түскен. Оны Мұстафа Шоқайдың өзі тұтқыннан босат­ты­рып, Берлинге алдыртқан екен. Соғыста немістер қолына түс­кен, ортаазиялық және қазақ­стан­дық тұтқындар арасын­да таратылып тұрған «Милли Түр­­кіс­тан» журналында «Асан қайғы» деген бүркеншік атпен Мәулікеш Қайбалды Алашорда қайраткерлері Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев және Сәкен Сейфуллин мен Бейімбет Май­линнің жазған еңбектерін көп­ке таныстыруда біршама ең­бек еткен. Өз білім жігерін үл­кен мақсатқа жұмылдырған М.Қай­бал­ды Берлинде сегіз айлық ау­дармашылар курсын оқып біті­ре­­ді, одан кейін Майндағы Франк­фурт университетінің неміс фи­ло­софиясы және ағылшын тілі факультетінде білім алады. Оның неміс журналдарында әдеби мақа­ла­лары жарияланып тұрады. Гер­ма­нияда неміс тілінде «Жұмақтан жеткен жансауға үні» атты романы жеке кітап болып, жарық көреді. «Азаттық» радиосының «Түркістан» редакциясының алғашқы дирек­то­ры болып істеген Асан қайғы (Мәулікеш Қайбалды) 1969 жылы белгісіз жағ­дай­да қайтыс болады. Оның өлі денесі Мюнхен қаласы шетіндегі теміржол бойынан табыл­ған. Мар­құм­ның қабірі о баста Мюн­хен қаласының шетіндегі мұсыл­мандар зиратында болса, кейін ол жерден шығарылып тасталған.
Соғыс тұтқыны ретінде елге қайт­пай, Германияда қалуды жөн санаған қазақтардың бірі – Қарыс Қанатбай. 1911 жылы Батыс Қазақстан облысында туған. 1936 жылы Свердловск қаласындағы тау-кен институтын бітірген соң, Қазан қаласында инженер, кейінірек басшы қызметтерін атқарған. Герман – Кеңес соғысына офицер шенінде қатысып, 1941 жылы тұтқынға түсіп, түрмеден Мұстафа Шоқайдың көмегімен босап шығады. 1942 жылы Түркістан ұлттық комитетінде жауапты хатшы қызметін атқарған. Түр­кістанның ұлттық тәуелсіздігі үшін қызмет еткен тұлғалардың ара­­сында Қарыс Қанатбай есі­мі Мұстафа Шоқайдан кейін ай­ты­ла­ды. 1951 жылдың қыркүйек айын­да Мюнхен қаласында «Түркелі – Түркістан Азаттық Комитетінің органы» деген атпен екі тілде: түрік­ше және орысша «Түркелі» жур­­налын шығарып тұрған. Ол – «Азаттық» радиосының Орта Азия редакцияларының ашылуына тіке­лей араласқан, өзіндік ықпалы болған күрескер тұлға. Қ.Қанатбай антикеңестік эмигранттардың Вис­ба­ден конференциясына делегат ретінде қатысқан. Қ.Қанатбайдың жазған естелігі, жарияланған ең­бек­те­рі бізге әзірше беймәлім. Неміс әйелге үйленген Қарыс Қанат­бай­дың артында ұрпақ қалмаған. Дегенмен де оның көптеген тарихи маңызды істерге куә екені белгілі, ол 1982 жылы 71 жасында қайтыс болды. Марқұмның қабірі Мюнхен қаласының шетіндегі мұсылмандар зиратында жатыр.
Екінші дүниежүзілік соғыста немістер қолына тұтқынға түсіп, кейін Германияда қалып қойған тағы бір қазақ – Дәулет Тағыберлі (1919-1987). Дәулет Тағыберлі Арқа жақтағы керей руынан, соғыстан бұрын Қазақстанның оңтүстік бөлі­гін­де тұрыпты. Оның соғыс кезінде қашан, қалай тұтқынға түскені және одан кейін қайда болғаны анық емес. «Азаттық» радиосының «Түркістан» редакциясында Асан қайғыдан кейін қызмет істеген – қазақ бөлімінің жеке редакция болып құрылуына белсене атсалысқан қазақтардың бірі. Д.Тағыберлі басқарған кез­де­гі «Азаттық» радиосының «Түркіс­тан» редакциясында болған бір айтулы оқиға – қазақ тілінде ғана ха­бар беретін «Түркістан – 3» деп атал­ған редакцияның жеке бөлі­ніп шыққандығы. Неміс әйелге үй­­леніп, өмірінің соңғы жылдарын АҚШ-та өткізген Д.Тағыберлі 1987 жылы қайтыс болып, сүйегі Мюн­хен қаласындағы мұсылмандар зира­тына жерленген.
Жат жерден топырақ бұйырған тағы бір қазақ – Жәкебай Бапыш (1922-2000). Қызылорданың Қармақшы ауданында дүниеге ке­­ліп, сондағы пединституттың екін­ші курсын бітірген соң 18 жа­­сында әскерге алынып, кіші офи­цер­лер курсын оқып жүргенде соғыс басталады. Майданда қор­шау­да қалып, тұтқындалған. 1945 жылы неміс түрмесінен қашып шы­­­ғып, қалжырап, сырқаттанып, та­­лай бейнетті көріп, әрең деп өлім ауызынан қалған соң, елге қай­т­пай, Германияда қалып қой­ған қазақ. Қиыншылықтарға қарамастан, Германияның Нюрн­берг қаласындағы радио-техника институтына оқуға түсіп, «Азаттық» радиосының көмегі мен қолдауы арқылы сол білім ошағын ойдағыдай бітіреді. Д.Тағыберліден кейін радио­ның қазақ бөлімшесінің директоры болған Жәкебай Бапыш – радиода 1955 жылдан 1986 жылға дейін 31 жыл, ең көп жұмыс істеген ардагер қызметкер. Өмірінің соңғы жылдары Мюнхенде өмір кешкен, Ж.Бапыш ақсақал 2000 жылы 31 мамырда 78 жасында қайтыс болды. Қазір Мюнхен қаласының шетіндегі мұсылмандар зиратында жатыр.
Германия жерінде топырақ бұйырған тағы бір қазақ – белгілі диссидент Махмет Құлмағамбетов (1930-2009). 1930 жылы Қостанай облысының Меңдіқара ауданында дүниеге келген. Кейін Қазақ мем­­лекеттік университетінің фи­ло­со­фия факультетін бітірген. 1954-1958 жылдар аралығында Түр­­кіменстандағы Чарджоу жо­ғары оқу орнында және одан ке­йін Қырғызстанның Фрунзе қа­­ласындағы медицина және по­ли­­­техника институттарында дә­­ріс берген. М.Құлмағамбетов ке­ңес билігіне қарсы үгіт-насихат жүр­гізіп, марксистік-ленинистік бағытты қатаң сынағаны үшін 32 жасында тұтқындалып, 1963 жылы Қазақ КСР Жоғарғы сотының үкімімен 7 жылға сотталып, жаза­сын қатаң режимдегі колонияда өтеу­ге кесіледі және 3 жылға жер аударылады. Жазасын өтеп шық­қан­нан кейін М.Құлмағамбетов елге қайтпай, Украинаның Харьков қаласында тұрған. 1970 жылдардың соңында Кеңес Одағынан ше­тел­­ге эмиграцияға шыққан М.Құл­ма­ғам­бетов «Азаттық» радиосына сая­­си шолушы ретінде қызметке тұ­рып, өмірінің соңына дейін Кеңес елі­нің шындық жай-күйін, өзі көріп біліп, басынан кешкен ауыр да тау­қыметі қиын жағдайларды «Азат­­тық» радиосының толқыны арқылы талмай баяндайды. Махмет Құл­ма­ғамбетов 2009 жылы 78 жа­сын­да Мюнхен қаласында қайтыс болды.
«Азаттық» радиосында ұзақ жыл­­­дар қызмет еткен Хасен Орал­тай 2006 жылы Түркияның Из­мир қаласында жарық көрген «Елім-айлап өткен өмірден соң» кітабында, Германияның Мюнхен қаласындағы және Берлиндегі мұ­­сыл­­мандар мазарында жатқан қа­зақтар қабірінің жағдайына алаң­­даушылық білдіре отырып, «Берлиндегі мұсылмандар мазарына Мұстафа Шоқай жерленген, ал Мюнхендегі мұсылмандар мазарын­да ондаған қазақтың қабірі бар бо­ла­тын-ды. Қазір олардың көбі орнында жоқ, жыл сайын төленуі тиіс ақша төленбегені үшін немістер жағынан қабірлерінен шығарылып тасталған. Қазақстанда зиялы қауымға есімі белгілі Мәулікеш Қайбалды (Асан Қайғы) қабірінен шығарылғандар қатарында» деп дабыл қаққаны есімізде. Жат жұртта қалған қазақтар тағдырын осылайша сөз еткен қоғам қайраткері, жазушы, публицист Хасен Оралтай 2010 жылы 77 жасында Мюнхенде ауыр науқастан қайтыс болды. Марқұмға бауырлас Түркия жерінен топырақ бұйырып, Салихлы қаласының орталық мазарындағы әкесі Қалибек Раймбекұлы Хакімнің қасына жерленді.
Жуырда Орал қаласынан Се­рік Қанатбай есімді азамат осы ма­қа­ла­ авторының жөн сілтеуімен Мюнхен қаласына барып, қала шетіндегі мұсылмандар зиратында жатқан атасы Қарыс Қанатбайдың қабіріне бас иіп, Құран оқытып, елден апарған бір уыс топырақты сеуіп қайтты. Қаншама жылдар бойы атасының қабірінің дәл қайда екенін біле алмай жүріп­ті. Аталарының қабірінің суре­тін тауып, интернет арқылы жол­­дағанымда барлық туыстары жи­на­лып, ұлар-шу болыпты. Кеңес жылдары аталарын іздеуге, сұрау салуға тыйым салынғандықтан, тә­уел­сіздіктің арқасында ғана ұзақ жылғы сағыныш армандары осы­лай орындалса да сол маңайдағы қа­зақтардың қабірлерінің елеусіз күйде, ешбір қоршаусыз, көбін арамшөп басып кеткені жанын ауыртыпты. Неміс заңы бойынша әр қабірдің жеріне марқұмның туыс-туғандары жер салығын, яғни, шамамен жылына 70-80 евро көлемінде төлемақы төлеп тұрулары тиіс екен. Немістер бол­са, марқұм болған туысқандары үшін жер салығын бірден 10 жыл не 20 жыл уақытпен төлеп тастайды екен. Осы уақытқа дейін Түркиядан Германияға жұмыс істеуге барған «гастарбайтер» қазақтар «соғыс тұтқыны» ретінде елге қайтпай, Гер­ма­нияда қалып қойған осы қа­зақ­­тардың қабірлерінің басына барып, Құран оқытып, шама-шарқынша жер салықтарын төлеп жүріпті. Қазір ол қазақтар да қартайып, қай­сы­бірі бұл өмірмен хош айтысса, қайсыбірі Түркияға қайтып кеткен. Естуімізше, егерде жер салығы бірнеше жылдар бойы төленбесе, он­да неміс өкіметі қабірді сүріп тас­тап, жерді басқаға сатуға құқылы көрінеді.
Осы орайда басқа елдердің жат жұртта қалған өз адамдарына деген ықылас, пейілі қалай болатыны туралы мына жайтқа көңіл аударуды жөн көрдік. Туысқан Әзербайжан елінің бұрынғы президенті Әбілфейіз Елшібей ресми сапармен Түркия астанасы – Анкараға барған күні ертеңінде ерте тұрып, қасына молда ертіп, сондағы зиратта жерленген Әзірбайжанның 1918-құрылған Ұлттық үкіметінің бастығы Мехмет Емин Расулзаденің қабіріне барып, Құран оқытыпты. Мұны марқұм Хасен Оралтай ағадан естіген едім.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Қазақ жеріне де соғыс тұтқыны ретінде әкелініп, ауыр жұмыстарға са­лын­ған жапон әскерлерінің қай­сы­бірі қиын, ауыр жағдайға шы­­дамай о дүниелік болғаны бел­гілі. Кейін Жапония үкіметі Қазақстандағы сол азаматтарының жат­қан қабірлерін тауып, олар­ға ескерткіштер тұрғызып, сырты­на қоршау салдырып, күзет қой­дыр­ғаны туралы естіген боларсыз. Ол ол ма, Жапониядан шетелдерге баратын үкіметтік деңгейдегі деле­га­­цияның өзі егер сол елде жапон сар­баздарының қабірі бар болса, міндетті түрде соған барып, гүл шоқтарын қойып, тағзым етеді екен. Қазақстаннан шетелдерге баратын үкіметтік делегацияның сол елдерде қандай бір себептермен қалып қойып, жат жерден топырақ бұйырған қазақтарын іздепті деген хабарды естімедік. Неге солай? Хасекеңнің айтуынша, Әзір­бай­жан президентін таң атпай Ан­ка­ра зиратына апарған – оның бо­йындағы бұлқынған рухани күш пен ұлттық сананың жоғары болуы.
Қазақ халқы да – ғасырлар бойы өлгенін құрметтеп, еске алып, жоқтап өскен халық. Сон­дық­тан да «өлі риза болмай, тірі байымайды» деген қанатты сөз бар. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев жақындағы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақала­сын­да қазақ халқының алдындағы рухани жаңғыру қажеттілігін алға қойғаны белгілі. Ендеше, жат жұрт­тан топырақ бұйырған осы қазақ­тарды үнемі еске алып, олардың қабірлеріне қоршау тұрғызып, ие болу бәріміздің әсіресе, ең әуелі ел үкіметі тарапынан жасалуы тиісті маңызды іс.
Бұл орайда, Берлиндегі түрік зиратына жерленген Мұстафа Шоқайдың қабіріне және Германия­ның Мюнхен қаласының шетіндегі мұсылман зиратында елеусіз жат­­қан «соғыс тұтқыны» болған қа­зақ­­тарға Берлиндегі Қазақстан елшілігі, Мюнхен қаласындағы Қазақстанның бас консулдығы иелік етсе, біздің нағыз ел екенімізді халықаралық деңгейде жақсы жағынан таныта алатын тағы бір оңды іс болған болар еді.

Досан Баймолда                                                                                                                                                                                                                                 «Айқын» газеті

Related Articles

  • Күлтегін жыры

    Күлтегін Құтлық (Елтеріс) қағанның екінші ұлы, Білге қағанның (Могилян) туған інісі. Шешесі Елбілге қатұн. Жеті жасында әкесі Құтлық (680-692 жж. билік құрған) қайтыс болады. Қаған тағына оның інісі Қапаған (692-716 жж.) отырады. Күлтегін мен Білге, Қапағанның інісі Бөгүні (716ж.) тақтан тайдырып, қағандық билікті Білге қолына (716-734жж.) алады. Тарихи деректерге қарағанда, Күлтегіннің он жасында ер атанып, алғаш көзге түскен соғысы – 694 жылғы Жау жыу және Дин жыу аймақтарында болған соғыс. Қапаған осы соғыста 90 мың тұтқынды қолға түсірген. Міне, осыдан былай Күлтегіннің ерлік жолы басталады. Тарихи деректер сол кездегі ел тәуелсіздігін сақтап қалу жолында болған қырғын соғыстардың бірде-біреуінің Күлтегінсіз өтпегенін аңғартады. Батыр 47 жасқа жетіп, қаза тапқанда, төрткүл дүниеден түгел

  • Ғалым Жайлыбай:Сарсүмбе, Қаракөпір

    Осы көпірдің оң босағасына жауыздар Зуқа батырдың басын бірнеше күн іліп қойған деседі   Боздайды ботасы өлген ғасыр – інген, Сен менің алшы түскен асығым ба ең! Сұлтаным ұлтан болған сонау жылы Зуқаның бұл көпірге басын ілген. Бас мұнда… қайда қалған жансыз дене?! айналса опат дей бер нар сүлдеге. Қартайдым қара көпір саған жетіп Алтайдың алқасындай Сарсүмбеде. Сарысүмбе, Сен не дейсің, Қыран өзен? Сауалға жауап таппай жылады өзен. Жасында жазмышымның тамшысы бар – басыңда тұрса қандай мына кезең. Сарғайған сағым күнге санам өкіл, Қайысып қайғы ойламас қала нөпір. Ғаламның ғазауатын сенен көрдім Бабамның басы ілінген, Қаракөпір! Жартасы, жағалауы жасыл орман, Әр тасы өр Алтайдың асыл арман. Ақынның осы өлкеде шерлі

  • ҚЫТАЙ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ЖАПОНИЯМЕН БАЙЛАНЫСЫ БОЛҒАН БА?

    “Жапонияда білім алған Қытайлықтар” атты (中国人留学日本史) бұл кітапта 19-20 ғ аралығында Жапонияда әр салада білім алған қытайлық оқушылардың тариxын түгендепті. Жапония қытайдың саяси мәдениеті мен саяси өзгерісіне қозғаушы күш болған бірден бір ықпалды мемлекет екенін бүгінгі қытай билігі ашып жарып айтпаса да Қазақстандық төл қытайтанушылар айтабілуі тиіс деп есептеймін. Цин үкіметін аударып билікке демократиялық қытай элитасының келуіне Жапондардың тіке ықпалы бар. Жапон-қытай қырғиқабақтығы себебінен екі ел арасындағы тариxи саяси ықпалдастық туралы бүгінгі көменес қытай билігі (共产党) көбінше жумған аузын ашпайды. Осмынлы үкіметі үшін Францсиядан білім алғандар қаншалық ықпалды болса, Цин мемлекеті үшін де Жапониядан білім алған қытайлықтар да әне сондай ықпалды болған. Цин-Жапон соғысынан (1894-1895 жж) кейін Жапония қытайдың терістік-шығыс

  • «Октябрь төңкерісінің зұлматы мен шарапаты тең»

    Нұртай ЛАХАНҰЛЫ Тарихшы Қайдар Алдажұманов. Бүгін Октябрь революциясына ғасыр толды. Азаттық тілшісі тарихшы Қайдар Алдажұмановпен Октябрь революциясының Қазақстанға не бергені және қандай нәубет әкелгені туралы әңгімелесті. Азаттық: – 1917 жылы қарашаның 7-сі күнгі (ескі календарьмен қазан айында болған ) Ресей империясында болған Октябрь төңкерісінің дүмпуі қазақ даласына қанша уақыттан кейін жетті? Қазақстанда төңкеріс болғанын дәл сол күні білді ме? Қайдар Алдажұманов: – Совет заманының өзінде «Совет үкіметі қалай орнады?» деген сауал төңірегінде тарихшылар арасында айтыс болған. Тіпті сол кездегі, яғни 1920 жылдардағы қазақ басшыларының өздері «Октябрь революциясы Қазақстанға тек телеграфпен келіп орнаған» деген принципте болған. Оған кейбіреулері қарсы шығып, тіпті кешегі 1960 жылдарға дейін ғалымдардың өзі «жоқ, қазақтар бірден қолдаған, қазақтардың көзі

  • Қырғыз тарихшысы Б.Солтоноевтың Кенесары хан туралы жазбалары

    Азкен Алтай Түгелдей дерлік, тарихшы-зертеушілер, өз еңбектерінде Қырғыз тарихшысы Белек Солтоноевтың (1878-1938) еңбектерін пайдаланып, сілтемелер жасайды. Осы белгігілі тұлғаның, Кенесары хан туралы жазбаларына тоқтала кетсек. Белек Солтоноев – Қырғыздың атақты тарихшы, әдебиетшісі. Қырғыз тарихына арнап жазған белгілі еңбегін араб әріпімен 1895 жылдан бастап, 1934 жылы (40 жылдай уақыт) аяқтаған екен. Өзі, 1938 жылы қуғын-сүргінге ұшырап, атылып кеткен, 1955-жылы ақталған. Б.Солтоноев Еңбегі басында «Қырғыз-қазақ тарихы» деп аталынып, кейіннен, «Қызыл Кыргыз тарыхы» болып өзгертілген. Осыдан-ақ, бұл атақты ғалым адамның еңбегі тура сол күйінде жетті ме; түпнұсқасы бар ма; кейбір жерлерінде қоспалар, қысқартулар бар екендігі неліктен анық көрінетіндей; еңбек араб графикасынан тура сол күйінде осы әріптерге көшірілді ме немесе бұрмаланды ма (себебі, біраз

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: