Qazaq, qırğız ben qıtay şekaralarınıñ tüyiser twsında älemdegi biik nüktelerdiñ biri – Han Täñiri şıñı twr.

Han Täñiriniñ köz jetpes biiktigin ärdayım qalıñ qar basıp, twman twmşalap twradı. Kün batar twsta şıñ bası qızıl reñge boyalıp, alaulağan ot sekildi körinis beredi. Sol sebepti onı qazaqtar «qandı tau» atap ketse, qırğız halqı «kantoo» dep ataydı-dep jazadı el.kz portalı..

Key ğalımdar Han Täñiri atauı tım beride şıqtı degendi aytadı. Han sözi köne türik-moñğol tilinde Qan mağınasında qoldanğan eken. Bwl sonau b.z.d. V-VIII ğasırlarda sözdik qorda bolğan söz. Al Täñir turalı añızda bılay delinedi:

Este joq eski zamanda aspan da, jer de joq, tek wşı-qiırsız kök teñiz bolğan eken. Bir kezde  teñiz ortasınan appaq jarıqşa payda bolıp, işinen altın jwmırtqa şığa keledi. Al jwmırtqanıñ işinde Täñir qalıñ wyqıda jatır eken. Ol milliondağan jıldarı boyı wyıqtap, aqırı bir küni oyanıp ketedi. Özin qorşağan jwmırtqasın jarıp sırtqa şığıptı. Sodan Täñir joğarı men tömende eşteñe joğın körip, astınan jerdi, üstinen aspandı jasaydı. Aspan jerge qwlap ketedi dep, onıñ ortasına Temirqazıq ornatadı. Sodan keyin aspandağı barlıq attardı, jwldız bitkendi sol Temirqazıqqa baylap, aspandı aynalatınday etip jasap qoyadı.

Endigi mäsele Täñir üşin wrpaq payda qılu edi. Özi er men äyel bolıp ekige jarılıp, äyel qwdaydı Wmay dep ataydı. Wmaydı sonau Sumer tauınıñ basına, Aspan tauınıñ mañındağı Sütkölge jayğastıradı. Osıdan bastap, ana süti – Wmay, al jwldız jolı bolsa – Sütköl dep ataladı.

Täñirdiñ tınısı – jel, bwlt, al dausı – gürsil boladı, oñ közi – Kün, sol közi – Ay delinedi. Ol nieti bwzılğan adamdardı nayzağay bolıp ömirlerine qauip tudırıp otıradı.

Täñir osılay eñ ülken Qwday bolıp esepteledi de, qalğan Qwdaylar oğan bağınıştı boladı. Ol bärin köruşi, bärin estuşi, oğan jer betinde jasırın twrğan närse joq.

Osılayşa adam balası öziniñ iesi bolğan Aspan men Jerge, älemniñ bileuşisi Täñirge tikeley bağınadı. Al adamnıñ tağdırı qwdayğa qızmet etiledi eken.

Bayqauımızşa “täñir”, “qwday” sözderi tek türik halıqtarında ğana emes, basqa da wlttardıñ senim-nanımında da bar. Qazaqtar Täñirtau atağan Tyan'-Şan'nıñ töbesi süyirlenip, aspanmen teketirese twrğan Han Täñiri şıñınıñ atauı san jıldar boyı köpti qızıqtırıp keldi. Zertteuşiler, aqırı «Aspan ämirşisi», «Qwdaylar tauı», sonday-aq, «Aspan tau» degen mağına bildiredi degen şeşimge keldi.

Han Täñirindegi täñir (teñgir) köne şumer tilinde «dinger» – «qwday», ğwndarda (hwn) «çenli», yağni, «aspan» mağınasında bolğan. Al ejelgi türki tilinde «ämirşi», «bileuşi». «aspan» mağınasında qoldanılğan.