ادەبيەت تۋرالى سوڭعى پىكىرتالاسقا قوسارىم
kerey.kz
عالىم بوقاش
اقىن-جازۋشىنى “ادام جانىنىڭ ينجەنەرى” دەپ اتاپ، شىعارماشىلىق دەمالىسقا جىبەرىپ، پاتەر ءبولىپ، قالاماقى تولەپ، جەكە شىعارماشىلىعىن بيۋدجەت قارجىلاندىراتىن ماماندىق قىلىپ، كوممۋنيستىك مورال مەن يدەولوگيا ناسيحاتشىلارىنا اينالدىرعان سوۆەت رەجيمى ەندى قايتىپ كەلمەيدى، “بالدار”. اقىن-جازۋشىلىق ماماندىق تا ەمەس، كۇنكورىس كاسىبى دە ەمەس، يدەولوگيا قۇرالى دا ەمەس، بيلىك وكىلدەرى ءبىر-جەردەن ەكىنشى جەرگە وپ-وڭاي كوشىرىپ الا قوياتىن، يا قۋىپ جىبەرە سالاتىن ءلاپپاي قىزمەتكەر دە ەمەس. بۇل – ءسوز شەبەرىنىڭ تالانتى ۇشتالعان سايىن، قابىلەتى كۇشەيگەن سايىن، ءبىلىمى تەرەڭدەگەن سايىن نەگىزگى ماماندىعى مەن نەگىزگى كاسىبىن ىعىستىرىپ شىعارىپ، تابيعي تۇردە ءھام شابىتتىڭ، ءھام كۇنكورىستىڭ سارقىلماس كوزىنە اينالاتىن، ەڭ باستىسى الگى شەبەرگە تاۋەلسىزدىك سىيلايتىن ەركىن شىعارماشىلىق. ساياسي-ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك-مادەني ەرەكشەلىكتەرى بولەكتەۋ بولسا دا، “جاقسىمەن سالىستىرىپ، جاقسىعا ۇمتىلۋ” پرينتسيپىمەن باتىستاعى ءوز زامانداستارىمىزدى مىسال ەتەيىن.
ماسەلەن، زەدي سميت. ۇلىبريتانيانىڭ قازىرگى ەڭ ايگىلى جاس جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى. اكەسى – اعىلشىن، شەشەسى -
يامايكالىق. لوندوننىڭ سولتۇستىك-باتىس اۋدانىنداعى جۇپىنى جالدامالى ۇيدە بوي جەتتى. 14 جاسىندا اتا-اناسى اجىراسىپ، ميگرانت شەشەسىمەن قالىپ قويدى. جەكەمەنشىك باي كوللەجدەردە ەمەس، قاراپايىم مەملەكەتتىك باستاۋىش ءھام ورتا مەكتەپتەردە وقىدى. بىراق تالانتتىڭ اتى – تالانت. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنە ءوز كۇشىمەن ءتۇستى. ايگىلى “مارجان ءتىس” رومانىن سول ۋنيۆەرسيتەتتە ۇزدىك وقىپ ءجۇرىپ جازىپ تاستادى. الەمدىك ادەبيەت دەڭگەيىندە سەنساتسياعا اينالدى. بىردەن بايلىق بىتكەن جوق. “تالانتتى جازۋشىمىن، لوندون مەرياسى پاتەر سىيلامادى، ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى “دارىن” سىيلىعىن بەرمەدى” دەپ ءىشىپ كەتپەدى. سودان كەيىنگى قانشاما جۇلدە العان روماندارىن نەگىزگى ماماندىعى ادەبيەتتانۋ بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتەردە ساباق بەرىپ ءجۇرىپ، قولى ءسال قالت ەكەن بوس ۋاقىتتارىندا جازىپ شىقتى. مىنەكي، اشىپ كورسەتەيىن:
“قولتاڭبا بەرگىش” رومانىن لوندونداعى زاماناۋي ونەر ينستيتۋتىندا جانە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىپ ءجۇرىپ جازدى. “سۇلۋلىق” رومانىن كولۋمبيا جانە نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ساباق بەرىپ ءجۇرىپ، “سولتۇستىك-باتىس” رومانىن “حارپەرس” ادەبي شولۋ جۋرنالىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ جازدى. بىلتىر “اتكەنشەك زامان” رومانىن ءبىتىردى. ءاربىر رومانى – كەيىپكەرلەردىڭ پسيحولوگياسىن، الەۋمەتتىك ورتاسىن، تاريحي كەزەڭىن، ءتۇرلى ماماندىعىن سيپاتتاۋ تەرەڭدىگى بويىنشا جەكە ءبىر دوكتورلىق ەڭبەككە تاتيدى. كوركەم شىعارمانىڭ كەيىپكەرلەرى مەن سيۋجەتى ويدان شىعارىلعان بولۋى مۇمكىن، بىراق كوركەم جازۋ تەحنيكاسى – شاحمات ەرەجەسى سياقتى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءھام ۇزدىكسىز جەتىلىپ جاتقان عىلىم. سول عىلىمنىڭ اكادەميگىنە اينالعان اقىن-جازۋشى عانا شىعارماشىلىعى اسىرايتىن دەڭگەيگە شىعا الادى. مۇنداي الەمدىك اۋقىمداعى شىنايى ءسوز شەبەرىنە اينالۋدىڭ شارتتارى كوپ. مەنىڭشە، ەڭ ماڭىزدىلارى – تۋما تالانت (سەرگەك ءھام ازات اقىل، تەرەڭ زەيىن مەن بايقاعىشتىق قابىلەتى), كەڭ دۇنيەتانىم (الەمدى مەيىلىنشە كەزۋ، ارقيلى تىلدىك، دىندىك، مادەني، ساياسي، ەكونوميكالىق ورتادا تۇرمىس كەشىپ كورۋ), اكادەميالىق ءبىلىم (تىڭعىلىقتى تەوريالىق دايىندىق) جانە ءوز جانىن جالاڭاشتاي الۋ قابىلەتى (ساياسي-ءدىني كوزقاراسقا، تابۋعا تاۋەلدى بولماۋ، مىسالى، ءوزىن “دياۆول” اڭگىمەسىندە اياماي سويعان تولستوي سياقتى; لەوناردو دا ۆينچي ءمىنسىز ءمۇسىن جاساپ، ءدال سۋرەت سالۋ ءۇشىن قالاي ءمايىت جىلىكتەسە، مىقتى جازۋشى شىنايى وبرازدار تۋدىرۋ ءۇشىن تۋرا سولاي ءوز مىنەزىن اشكەرەلەپ، تابيعاتىن مۇشەلەپ، بارلىق بەزىن سىلىپ شىعادى). وزىنە عاشىق پۋبليتسيستەر مەن پروپاگانديستەر بۇل باسەكەگە شىداي المايدى. “تالانتتى جازۋشىنىڭ قولىمەن يا پەرىشتە، يا شايتان جازادى، قالعاندارى وزدەرى جازادى” دەيتىن ءازىل بەكەر ايتىلماعان.
پوست-سوۆەتتىك قوعامداعى شىعارماشىلىق وكىلدەرىن “تالانتتارىڭ ۇشتالماعان، اكادەميالىق بىلىمدەرىڭ كەم، شەتەل كورمەگەنسىڭدەر” دەپ سوگۋ، البەتتە، سنوبيزم بولار ەدى. حالقىنىڭ سانى از، نارقىنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى ءالسىز، كەشە عانا بولشەۆيزمنىڭ تىرناعىنان قۇتىلعان ەلدەگى ادەبي ورتانىڭ قازىرگى سيپاتى دا، ءدال بۇگىنگى مۇراتى دا بولەك ەكەنى ءسوزسىز. بىراق، الەمدىك كوركەم ادەبيەتتىڭ شەبەرلىك ستاندارتتارى اقىن-جازۋشىنىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامى مەن رەجيمىنە قاراي بەيىمدەلىپ وزگەرمەيدى. ءوز بيىگىندە تۇرادى. ال پوستسوۆەتتىك جاس اقىن-جازۋشىلار -
مەملەكەتتىڭ شەتەلدە وقۋعا، يا ءوز ەلىندە ءبىلىم ۇشتاۋعا ءبولىپ جاتقان ازدى-كوپتى باعدارلامالارىنا قاتىسۋعا شاماسى بار ەڭ الەۋەتتى، الدىڭعى قاتارلى، كوزى اشىق توپ. شىعارماشىلىق ەركىندىككە، كوركەم ادەبيەت شەبەرلىگىنە جەتۋ قۇلشىنىسى كۇشتى بولسا، تۇرمىس قيىندىعىن، يا قىزمەتىندەگى تسەنزۋرانى سىلتاۋراتىپ بۇلعالاقتاپ ءجۇرىپ الماۋى كەرەك. قۇدايعا شۇكىر، جىلت ەتكەن ءاربىر مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، سىرتقا شىعىپ، ءتىل ۇيرەنىپ، قال-قادارىنشا ايماقتىق، باتىستىق ادەبي ورتالارعا ۇمتىلىپ جاتقان قازاقستاندىق زامانداستارىم بار. سولاردىڭ تالابى مەن تاۋەكەلىنە سۇيسىنەم.
سولاي، ءىنى-قارىنداستار، تالانتتارىڭدى قور قىلماڭدار، بىلىمدەرىڭدى جەتىلدىرىڭدەر، بىرنەشە تىلدە سايراڭدار، “جەتى قات جەردەن وڭاي باسقىش بولىپ” ۇشىڭدار ادەبيەت عارىشىنا، ءبىر-ءبىر شابىت پەرىشتەسىن تابىڭدار. سوسىن جۇرەسىڭدەر زەدي سميت قۇساپ نيۋ-يوركتە ويانىپ، ميلاندا تۇسكى اس ءىشىپ، لوندونداعى ادەبي كەشكە قاتىسىپ. ال باعزى زاماننان بەرى ءبىر-بىرىنەن كوشىرىپ، “وزدەرى جازىپ كەلە جاتقان” رەجيمشىل پۋبليتسيستەردىڭ، ەسسىز پروپاگانديستەردىڭ ءھام ۇياتسىز پلاگياتورلاردىڭ ۇرانشىل سوزدەرىنە ءمان بەرمەڭدەر.
P.S. ادەبيەت تۋرالى پىكىرتالاسقا تۇسكەن تاراپتاردىڭ الدەبىرىن سوگىپ، الدەبىرىن جاقتاپ وتىرعان جوقپىن، ءسوزىمدى بارىنە جالپىلاي ارناپ وتىرمىن.
پىكىر قالدىرۋ