ÄDEBIET TURALI SOÑĞI PİKİRTALASQA QOSARIM
kerey.kz
Ğalım Boqaş
Aqın-jazuşını “adam janınıñ injeneri” dep atap, şığarmaşılıq demalısqa jiberip, päter bölip, qalamaqı tölep, jeke şığarmaşılığın byudjet qarjılandıratın mamandıq qılıp, kommunistik moral' men ideologiya nasihatşılarına aynaldırğan sovet rejimi endi qaytıp kelmeydi, “baldar”. Aqın-jazuşılıq mamandıq ta emes, künköris käsibi de emes, ideologiya qwralı da emes, bilik ökilderi bir-jerden ekinşi jerge op-oñay köşirip ala qoyatın, ya quıp jibere salatın läppay qızmetker de emes. Bwl – söz şeberiniñ talantı wştalğan sayın, qabileti küşeygen sayın, bilimi tereñdegen sayın negizgi mamandığı men negizgi käsibin ığıstırıp şığarıp, tabiği türde häm şabıttıñ, häm künköristiñ sarqılmas közine aynalatın, eñ bastısı älgi şeberge täuelsizdik sıylaytın erkin şığarmaşılıq. Sayasi-ekonomikalıq, äleumettik-mädeni erekşelikteri bölekteu bolsa da, “jaqsımen salıstırıp, jaqsığa wmtılu” principimen Batıstağı öz zamandastarımızdı mısal eteyin.
Mäselen, Zedi Smit. Wlıbritaniyanıñ qazirgi eñ äygili jas jazuşılarınıñ biri. Äkesi – ağılşın, şeşesi -
yamaykalıq. Londonnıñ soltüstik-batıs audanındağı jwpını jaldamalı üyde boy jetti. 14 jasında ata-anası ajırasıp, migrant şeşesimen qalıp qoydı. Jekemenşik bay kollejderde emes, qarapayım memlekettik bastauış häm orta mektepterde oqıdı. Biraq talanttıñ atı – talant. Kembridj universitetine öz küşimen tüsti. Äygili “Marjan tis” romanın sol universitette üzdik oqıp jürip jazıp tastadı. Älemdik ädebiet deñgeyinde sensaciyağa aynaldı. Birden baylıq bitken joq. “Talanttı jazuşımın, London meriyası päter sıylamadı, Wlıbritaniya ükimeti “Darın” sıylığın bermedi” dep işip ketpedi. Sodan keyingi qanşama jülde alğan romandarın negizgi mamandığı ädebiettanu boyınşa universitetterde sabaq berip jürip, qolı säl qalt eken bos uaqıttarında jazıp şıqtı. Mineki, aşıp körseteyin:
“Qoltañba bergiş” romanın Londondağı zamanaui öner institutında jäne Garvard universitetinde däris oqıp jürip jazdı. “Swlulıq” romanın Kolumbiya jäne N'yu-York universitetterinde sabaq berip jürip, “Soltüstik-Batıs” romanın “Harpers” ädebi şolu jurnalında jwmıs istep jürip jazdı. Bıltır “Ätkenşek zaman” romanın bitirdi. Ärbir romanı – keyipkerlerdiñ psihologiyasın, äleumettik ortasın, tarihi kezeñin, türli mamandığın sipattau tereñdigi boyınşa jeke bir doktorlıq eñbekke tatidı. Körkem şığarmanıñ keyipkerleri men syujeti oydan şığarılğan boluı mümkin, biraq körkem jazu tehnikası – şahmat erejesi siyaqtı ğasırlar boyı qalıptasqan häm üzdiksiz jetilip jatqan ğılım. Sol ğılımnıñ akademigine aynalğan aqın-jazuşı ğana şığarmaşılığı asıraytın deñgeyge şığa aladı. Mwnday älemdik auqımdağı şınayı söz şeberine aynaludıñ şarttarı köp. Meniñşe, eñ mañızdıları – tuma talant (sergek häm azat aqıl, tereñ zeyin men bayqağıştıq qabileti), keñ dünietanım (älemdi meyilinşe kezu, ärqilı tildik, dindik, mädeni, sayasi, ekonomikalıq ortada twrmıs keşip köru), akademiyalıq bilim (tıñğılıqtı teoriyalıq dayındıq) jäne öz janın jalañaştay alu qabileti (sayasi-dini közqarasqa, tabuğa täueldi bolmau, mısalı, özin “D'yavol” äñgimesinde ayamay soyğan Tolstoy siyaqtı; Leonardo da Vinçi minsiz müsin jasap, däl suret salu üşin qalay mäyit jiliktese, mıqtı jazuşı şınayı obrazdar tudıru üşin tura solay öz minezin äşkerelep, tabiğatın müşelep, barlıq bezin sılıp şığadı). Özine ğaşıq publicister men propagandister bwl bäsekege şıday almaydı. “Talanttı jazuşınıñ qolımen ya perişte, ya şaytan jazadı, qalğandarı özderi jazadı” deytin äzil beker aytılmağan.
Post-sovettik qoğamdağı şığarmaşılıq ökilderin “talanttarıñ wştalmağan, akademiyalıq bilimderiñ kem, şetel körmegensiñder” dep sögu, älbette, snobizm bolar edi. Halqınıñ sanı az, narqınıñ satıp alu qabileti älsiz, keşe ğana bol'şevizmniñ tırnağınan qwtılğan eldegi ädebi ortanıñ qazirgi sipatı da, däl bügingi mwratı da bölek ekeni sözsiz. Biraq, älemdik körkem ädebiettiñ şeberlik standarttarı aqın-jazuşınıñ ömir sürip jatqan qoğamı men rejimine qaray beyimdelip özgermeydi. Öz biiginde twradı. Al postsovettik jas aqın-jazuşılar -
memlekettiñ şetelde oquğa, ya öz elinde bilim wştauğa bölip jatqan azdı-köpti bağdarlamalarına qatısuğa şaması bar eñ äleuetti, aldıñğı qatarlı, közi aşıq top. Şığarmaşılıq erkindikke, körkem ädebiet şeberligine jetu qwlşınısı küşti bolsa, twrmıs qiındığın, ya qızmetindegi cenzuranı sıltauratıp bwlğalaqtap jürip almauı kerek. Qwdayğa şükir, jılt etken ärbir mümkindikti paydalanıp, sırtqa şığıp, til üyrenip, qal-qadarınşa aymaqtıq, batıstıq ädebi ortalarğa wmtılıp jatqan qazaqstandıq zamandastarım bar. Solardıñ talabı men täuekeline süysinem.
Solay, ini-qarındastar, talanttarıñdı qor qılmañdar, bilimderiñdi jetildiriñder, birneşe tilde sayrañdar, “jeti qat jerden oñay basqış bolıp” wşıñdar ädebiet ğarışına, bir-bir şabıt periştesin tabıñdar. Sosın jüresiñder Zedi Smit qwsap N'yu-Yorkte oyanıp, Milanda tüski as işip, Londondağı ädebi keşke qatısıp. Al bağzı zamannan beri bir-birinen köşirip, “özderi jazıp kele jatqan” rejimşil publicisterdiñ, essiz propagandisterdiñ häm wyatsız plagiatorlardıñ wranşıl sözderine män bermeñder.
P.S. Ädebiet turalı pikirtalasqa tüsken taraptardıñ äldebirin sögip, äldebirin jaqtap otırğan joqpın, sözimdi bärine jalpılay arnap otırmın.
Pikir qaldıru