رۋحانيات تۇلعالار

ساعات پەن ءشاربان

kerey.kz

 |  Oct 9, 2017

ساعاتتىڭ سانالى عۇمىرى، ويلاپ وتىرساق، قازاقتىڭ ءبىر درامالى جىلدارىنا ءدوپ كەلىپتى. ەگەر دە ساعاتتىڭ كوزىنشە قىزىل يمپەريا قازاق قىزدارىن شاشتان سۇيرەپ، ىشتەن تەپكىلەمەگەن بولسا، قازاقتىڭ بەتىنە كرەمل كۇللى الەم الدىندا «ۇلتشىل» دەپ كۇيە جاقپاعان بولسا، 1991 جىلى تامىزدا تاۋەلسىزدىككە دەگەن ۇلت ۇمىتىنە گكچپ بۇلت ۇيىرمەگەن بولسا، وندا، كىم بىلەدى، ساعات سىنشى وسىناۋ الىپ يمپەريا قۇلار شاقتا ورانعان الاۋعا جانىپ كەتپەي ارامىزدا ەسەن-ساۋ جۇرەر مە ەدى…
الايدا ادامدى زامان يلەمەك. 86-جىل. جەلتوقسان. ۇلت نامىسى الاڭدا يت جىرتقان تەرىدەي يلەندى. قىزدارىمىزدى قىزىل يمپەريا كەرزى ەتىكپەن تەپكىلەپ جاتتى. «مۇندايدى كورگەنشە شىققىر كوزىم نەگە شىقپادى!؟» دەپ اھ ۇردىق. قانىمىز باسىمىزعا شاپشىدى. شيىرشىق اتتىق. قىزىل جاۋدىڭ قولىندا ولۋگە دايار تۇردىق. ىزا جاسى بەتىمىزدى جۋدى. شاپشاڭ ساعات بولسا تىپتەن نامىس وتىنا كۇيىپ، اشۋ بولىپ اتىلدى. قاشاندا ءىسى مەن ءسوزى قاتار جۇرەتىن شاپشاڭ مىنەزدى ساعات سول تۇستا شىداپ تۇرا المادى. كۇرەكتى جەندەتتەر قازاق جاستارىنا دۇرسە قويا بەرگەندە، ساعات تا كرەمل وكىلىنە دۇرسە قويا بەردى. كرەمل وكىلى رازۋموۆقا: «توقتاتىڭدار! مىنا زوبالاڭدى! قارۋلى سولداتتار قارۋسىز جاستاردى قانعا بوكتىرىپ جاتىر!» – دەپ ساڭق-ساڭق ەتتى ساعات. «مىناۋىڭ كىم؟» – دەدى قاھارلى رازۋموۆ جانىنداعى ۋستينوۆقا. «بۇل – اشىمباەۆ دەگەن ۇلتشىل!» – دەدى ۋستينوۆ. وسى كۇننەن باستاپ ساعاتتىڭ باسى ساۋداعا ءتۇستى. ساعاتتىڭ ىزىنە قىزىل يدەولوگتار شام الىپ ءتۇستى. وسى كۇننەن باستاپ ساعات جاي سىنشى ەمەس، سوۆەتتىك رەجيمگە قارسى ساياسي تۇلعاعا اينالدى. ونىڭ ءىسى بيۋرودا قارالدى. ءىسى جەرگىلىكتى پارتيا ۇيىمىنا جولداندى. ساعاتتى قازاق تەلەراديوسى ۇيىمىنىڭ جالپى جينالىسى قۇتقارىپ قالدى.ۇلتجاندى جۋرناليستەر قورعاپ قالدى. ۇلت ۇلى كۇش ەكەنىن سوندا ۇقتى ساعات. ساناسى سەرپىلگەن جۋرناليستەر قاۋىمى ونى جاۋعا بەرمەدى. جاۋعا بەرمەك تۇرماق، وعان شاڭ جۋىتپادى. ەگەر كۇللى حالىق ساناسى وسى جۋرناليستەردەي سەرگەك بولسا عوي، سوندا بۇل ۇلتتى ساقتاۋداعى ۇلى قورعان ەكەنىن ۇقتى ساعات. دەمەك، قازاقتىڭ كوزىن اشۋ كەرەك! باسشى رەتىندە ءوز قولىندا ۇلكەن يدەولوگيالىق قۇرال تۇر. ەندەشە، نەگە وتىر؟! جوق. ساعات وتىرمادى. «قارىز بەن پارىز» اتتى ۇيقىداعى ۇلتتى سىلكىپ وياتاتىن حاباردى باستادى. ونىڭ اتىن دا، زاتىن دا ءوزى قۇراستىردى. ءوزى جۇرگىزدى. ۇرىستا تۇرىس جوق. ساعاتتىڭ ءۇنى قازاقستان كوگىندە ساڭقىلدادى. قازاقتىڭ ازات ويى ايتىلا باستادى. مۇندايدى ەستىمەگەن قۇلاق ەلەڭ ەتتى. سانا سەرپىلدى. كوزدەر اشىلىپ، توڭىرەگىن كورە باستادى. كوكجيەكتە كولبەڭدەپ ەگەمەندىك سۇلباسى كورىندى. ساعات يدەولوگ شابىسىن ۇدەتتى. ول سول كوكجيەككە اسىقتى. ساعات تىلىمەن الاش سويلەدى. قىسقاسى، قازاق ساعات بولىپ سويلەدى. بۇل كەزدە قىزىل يمپەريا دا تەك جاتپادى. جەر استىنان جىك شىقتى. ەكى قۇلاعى تىك شىقتى گكچپ بولىپ… يمپەريالىق ايداھار اقىردى، قارسى كەلگەندى قىلعىتام دەپ. جۇمىرىما سىيماعاندارىڭدى تۇگەل تۇرمەگە تىعام دەپ. سوۆەت حالقىنىڭ زارەسى ءزار تۇبىنە كەتتى. قازاق كوگىنە 37-ءنىڭ بۇلتى ءۇيىرىلدى. ساعات جوعارىدان تۇسكەن قىسىمعا شىداماي ەفيردى قىزىل جەندەتتەرگە – گكچپ-عا بەردى. كەشە عانا الاڭدا قازاق جاستارىن قانعا بوكتىرگەن قىزىل جەندەتتەرگە ەندى باستىق ساعات باس ءيىپ، قول قۋسىرىپ تورگە شىعاردى. تورگە شىعارۋعا ءماجبۇر بولدى. ياعني ەرتەڭ ءوز باسىڭدى الاتىن جەندەتتەردى، ءسويتىپ، ەفير تورىنە شىعاردى. ساعات ءسويتتى. جەندەتتەرگە ەفيردى بەردى. گكچپ-نى لاجسىز تورىندە تايراڭداتتى. ساعات، ءسويتىپ، ءوز بولمىسىنا ءوزى قايشى كەلدى. قولى گكچپ-نى ەفير تورىنە شىعارسا دا، جۇرەگى اتويلاپ قارسى شىقتى. «ءاي، سەن، مىنا جەندەتتەردى قۇشاق جايا قارسى الىپ، ەندى ەرتەڭ ەل الدىنا قالاي شىعاسىڭ؟ جازدىق. جاڭىلدىق دەيسىڭ بە؟» وسىلايشا اتويلاپ ءوز بولمىسى وزىنە قارسى شىقتى. الاش ءۇشىن ارپالىستى ازامات ساعات پەن پارتيالىق باستىق ساعات. وسى ەكى وت اراسىندا جۇرەك بايعۇس… شىدامادى. جۇرەك بايعۇس شىتىناپ بارىپ ايىرىلىپ كەتتى. ءسويتىپ، سوۆەتتىك يمپەريانىڭ سوڭعى تۇياق سەرپىسى بىزگە ءتيدى. ارامىزدان ساعاتتى الىپ كەتتى. ساعات اتىشۋلى پۋتچتىڭ قۇربانى بولدى. سوۆەتتىك رەجيمنىڭ سوڭعى قۇربانى بولدى. بىزدىڭشە، اشىمباەۆ ارۋاعى وسىلاي ۇلىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. تەك قانا سىنشى ەمەس، ساياسي قۇربان رەتىندە دە ۇلىقتاۋدى قاجەت ەتەدى.
ومىردەن ساعاتتىڭ ءوزى وتسە دە، ونىڭ ءسوزى وتكەن جوق. ساعاتتىڭ ءسوزى ۇلى ماۋلەننىڭ اۋزىندا بۇگىندە. ماۋلەننىڭ تىلىمەن تاۋەلسىزدىككە قىزمەت ەتىپ كەلەدى ساعاتتىڭ ءسوزى.
ومىردەن ساعات وتسە دە، ونىڭ قاسيەتتى قالامى يەسىز قالعان جوق. جازۋىن توقتاتقان جوق. ول قالام بۇگىندە جارى ءشارباننىڭ قولىندا. ەلىمىزگە بەلگىلى جازۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆا قازاق ادەبيەتىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋمەن كەلەدى. ساعاتتىڭ 70 جىلدىعىنا جازۋشى تارتىمدى دا تالانتتى دۇنيەلەرمەن كەلدى. ول – بۇگىندە اڭگىمە-حيكاياتتاردان قۇرالعان ون شاقتى كىتاپتىڭ اۆتورى. سوڭعى جىلدارى وسىناۋ تالانتتى قالام يەسى ادەبيەتىمىزدە ءبىر سونى سۇرلەۋ سالدى. ۇلى دالا تاريحىندا ءرول اتقارعان اتىشۋلى قازاق ارۋلارى تۋرالى تاريحي دەرەككە نەگىزدەلگەن كوركەم حيكاياتتار سەرياسىن جازدى. سولاردىڭ ىشىندە كوركەمدىك بولمىس ءبىتىمى ءمىنسىز جاسالعان حيكايات – ءسىبىر حانى كوشىمنىڭ ەكىنشى ايەلى سۇزگە سۇلۋ تۋرالى. ءحVى عاسىردىڭ اياعىندا ەرماك باستاعان وتقارۋلى قاراقشىلار ءسىبىر حانى كوشىم ورداسىن تالقاندادى. كوشىمنىڭ سۇيىكتى سۇزگەسىنە ارناپ سالدىرعان قورعان قالا جاۋ قولىندا قالادى. ەرماكتىڭ اتاماندارى قالانى قورشاۋعا الادى. سۇزگەگە تالاپ قويادى، «ءتىرى بەرىل، سوندا سەنى رەسەي پاتشا اعزامىنا سىيعا تارتامىز» دەگەن. «رەسەي حانىمى بولاسىڭ» دەيدى. سۇزگە سۇلۋ قاراقشىلاردىڭ ۋادەسىن الادى، «قالا تۇرعىندارىن قىرمايمىز» دەگەن. سول ۋادە بويىنشا قالا تۇرعىندارىن تۇندە قالادان شىعارىپ جىبەرىپ، ءوزى قورعاندا قالادى. قاراقشىلار تاڭەرتەڭ ۋادە بويىنشا قالاعا كىرەدى. الاڭدا ءتۇپ تەرەككە ارقاسىن سۇيەپ وتىرعان جالعىز سۇزگە حانىمدى كورەدى. قۋانىپ كەتىپ جانىنا بارسا، سۇزگە اققان قانىنىڭ ۇستىندە جان تاپسىرعان قالپى وتىر. ءسويتىپ، ورىس پاتشاسىنا توقال بولعانشا، تۋعان جەردىڭ توپىراعىندا قالۋدى ارتىق ساناعان دالا ارۋى.
ءشاربانۋدىڭ «سۇيىمبيكە» دەرەكتى حيكاياتى دا يۆان گروزنىيدان قازاندى قورعاپ، قولعا تۇسكەن دالا ارۋى، ەدىگە ءبيدىڭ تۇقىمى، ايگىلى سۇيىمبيكە حانىم تۋرالى جان تەبىرەنتەرلىك تراگيكالىق داستان. وسى شىعارمانى وقي وتىرىپ «سۇيىمبيكەنىڭ جاننا د اركتان نەسى كەم؟» دەگەن وي كەلدى. سۇيىمبيكە دە ماسكەۋدە گروزنىيعا باس يمەدى. پاتشا وسىناۋ ۇلى دالانىڭ ارۋىن قاسىموۆ قالاسىنداعى قازان حاندىعىن ساتقان ساتقىن تاتارعا توقالدىققا بەرەدى. بۇل قورلىققا شىداماعان سۇيىمبيكە مۇنارادان سەكىرىپ ولەدى. نەتكەن تاعدىر! نەتكەن ەر مىنەزدى ارۋلار! بۇدان ارتقان ەرلىك، بۇدان ارتقان وتانسۇيگىشتىك بار ما؟! ەكراندا وسىنداي ەرلىكتى تولعاي الماي كەلە جاتقانىمىز ءمىن دەر ەدىك. جازۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ «ءبىر ماحاببات بايانى» حيكاياتى دا تۇنىپ تۇرعان كينو. سىبىرگە ايدالعان كۇيەۋىنىڭ سوڭىنان قيامەت-قايىم قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرىپ، ىزدەپ بارعان قازاق ايەلى تۋرالى تولعاۋ. جازۋشى، ءسويتىپ، ۇلى دالا تاريحىنداعى ءبىر تاماشا تاقىرىپ كومبەسىن اشىپ، ادەبي اينالىمعا ءتۇسىردى. ساعات قورعاعان قازاق نامىسىن ونىڭ جارى، تالانتتى قالام يەسى ءشاربانۋ بەيسەنوۆا ءسوز مايدانىندا وسىلايشا قورعادى جانە قورعاپ تا كەلەدى. اشىمباەۆتار اۋلەتى، مىنەكي، وسىناۋ 70 دەگەن جوتاعا جويدالى جەمىسپەن كوتەرىلدى.

سماعۇل ەلۋباەۆ

قۇلاققاعىس
قازاننىڭ 6-سىندا كورنەكتى ادەبيەت سىنشىسى، قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ساعات اشىمباەۆتىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى كەش الماتى قالاسىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا وتەدى. باستالۋى: ساعات 18:00

zhasalash.kz