Sağat pen Şärban
kerey.kz
Sağattıñ sanalı ğwmırı, oylap otırsaq, qazaqtıñ bir dramalı jıldarına döp kelipti. Eger de Sağattıñ közinşe qızıl imperiya qazaq qızdarın şaştan süyrep, işten tepkilemegen bolsa, qazaqtıñ betine Kreml' külli älem aldında «wltşıl» dep küye jaqpağan bolsa, 1991 jılı tamızda täuelsizdikke degen wlt ümitine GKÇP bwlt üyirmegen bolsa, onda, kim biledi, Sağat sınşı osınau alıp imperiya qwlar şaqta oranğan alauğa janıp ketpey aramızda esen-sau jürer me edi…
Alayda adamdı zaman ilemek. 86-jıl. Jeltoqsan. Wlt namısı alañda it jırtqan teridey ilendi. Qızdarımızdı qızıl imperiya kerzi etikpen tepkilep jattı. «Mwndaydı körgenşe şıqqır közim nege şıqpadı!?» dep ah wrdıq. Qanımız basımızğa şapşıdı. Şiırşıq attıq. Qızıl jaudıñ qolında öluge dayar twrdıq. Iza jası betimizdi judı. Şapşañ Sağat bolsa tipten namıs otına küyip, aşu bolıp atıldı. Qaşanda isi men sözi qatar jüretin şapşañ minezdi Sağat sol twsta şıdap twra almadı. Kürekti jendetter qazaq jastarına dürse qoya bergende, Sağat ta Kreml' ökiline dürse qoya berdi. Kreml' ökili Razumovqa: «Toqtatıñdar! Mına zobalañdı! Qarulı soldattar qarusız jastardı qanğa böktirip jatır!» – dep sañq-sañq etti Sağat. «Mınauıñ kim?» – dedi qaharlı Razumov janındağı Ustinovqa. «Bwl – Äşimbaev degen wltşıl!» – dedi Ustinov. Osı künnen bastap Sağattıñ bası saudağa tüsti. Sağattıñ izine qızıl ideologtar şam alıp tüsti. Osı künnen bastap Sağat jay sınşı emes, sovettik rejimge qarsı sayasi twlğağa aynaldı. Onıñ isi byuroda qaraldı. İsi jergilikti partiya wyımına joldandı. Sağattı Qazaq teleradiosı wyımınıñ jalpı jinalısı qwtqarıp qaldı.Wltjandı jurnalister qorğap qaldı. Wlt wlı küş ekenin sonda wqtı Sağat. Sanası serpilgen jurnalister qauımı onı jauğa bermedi. Jauğa bermek twrmaq, oğan şañ juıtpadı. Eger külli halıq sanası osı jurnalisterdey sergek bolsa ğoy, sonda bwl wlttı saqtaudağı wlı qorğan ekenin wqtı Sağat. Demek, qazaqtıñ közin aşu kerek! Basşı retinde öz qolında ülken ideologiyalıq qwral twr. Endeşe, nege otır?! Joq. Sağat otırmadı. «Qarız ben parız» attı wyqıdağı wlttı silkip oyatatın habardı bastadı. Onıñ atın da, zatın da özi qwrastırdı. Özi jürgizdi. Wrısta twrıs joq. Sağattıñ üni Qazaqstan köginde sañqıldadı. Qazaqtıñ azat oyı aytıla bastadı. Mwndaydı estimegen qwlaq eleñ etti. Sana serpildi. Közder aşılıp, töñiregin köre bastadı. Kökjiekte kölbeñdep egemendik swlbası körindi. Sağat ideolog şabısın üdetti. Ol sol kökjiekke asıqtı. Sağat tilimen Alaş söyledi. Qısqası, qazaq Sağat bolıp söyledi. Bwl kezde qızıl imperiya da tek jatpadı. Jer astınan jik şıqtı. Eki qwlağı tik şıqtı GKÇP bolıp… Imperiyalıq aydahar aqırdı, qarsı kelgendi qılğıtam dep. Jwmırıma sıymağandarıñdı tügel türmege tığam dep. Sovet halqınıñ zäresi zär tübine ketti. Qazaq kögine 37-niñ bwltı üyirildi. Sağat joğarıdan tüsken qısımğa şıdamay efirdi qızıl jendetterge – GKÇP-ğa berdi. Keşe ğana alañda qazaq jastarın qanğa böktirgen qızıl jendetterge endi bastıq Sağat bas iip, qol qusırıp törge şığardı. Törge şığaruğa mäjbür boldı. YAğni erteñ öz basıñdı alatın jendetterdi, söytip, efir törine şığardı. Sağat söytti. Jendetterge efirdi berdi. GKÇP-nı lajsız törinde tayrañdattı. Sağat, söytip, öz bolmısına özi qayşı keldi. Qolı GKÇP-nı efir törine şığarsa da, jüregi atoylap qarsı şıqtı. «Äy, sen, mına jendetterdi qwşaq jaya qarsı alıp, endi erteñ el aldına qalay şığasıñ? Jazdıq. Jañıldıq deysiñ be?» Osılayşa atoylap öz bolmısı özine qarsı şıqtı. Alaş üşin arpalıstı azamat Sağat pen partiyalıq bastıq Sağat. Osı eki ot arasında jürek bayğws… şıdamadı. Jürek bayğws şıtınap barıp ayırılıp ketti. Söytip, sovettik imperiyanıñ soñğı twyaq serpisi bizge tidi. Aramızdan Sağattı alıp ketti. Sağat atışulı putçtıñ qwrbanı boldı. Sovettik rejimniñ soñğı qwrbanı boldı. Bizdiñşe, Äşimbaev aruağı osılay wlıqtaudı qajet etedi. Tek qana sınşı emes, sayasi qwrban retinde de wlıqtaudı qajet etedi.
Ömirden Sağattıñ özi ötse de, onıñ sözi ötken joq. Sağattıñ sözi wlı Mäulenniñ auzında büginde. Mäulenniñ tilimen täuelsizdikke qızmet etip keledi Sağattıñ sözi.
Ömirden Sağat ötse de, onıñ qasietti qalamı iesiz qalğan joq. Jazuın toqtatqan joq. Ol qalam büginde jarı Şärbannıñ qolında. Elimizge belgili jazuşı Şärbanu Beysenova qazaq ädebietine qaltqısız qızmet etumen keledi. Sağattıñ 70 jıldığına jazuşı tartımdı da talanttı dünielermen keldi. Ol – büginde äñgime-hikayattardan qwralğan on şaqtı kitaptıñ avtorı. Soñğı jıldarı osınau talanttı qalam iesi ädebietimizde bir sonı sürleu saldı. Wlı dala tarihında röl atqarğan atışulı qazaq aruları turalı tarihi derekke negizdelgen körkem hikayattar seriyasın jazdı. Solardıñ işinde körkemdik bolmıs bitimi minsiz jasalğan hikayat – Sibir hanı Köşimniñ ekinşi äyeli Süzge swlu turalı. HVİ ğasırdıñ ayağında Ermak bastağan otqarulı qaraqşılar Sibir hanı Köşim ordasın talqandadı. Köşimniñ süyikti Süzgesine arnap saldırğan qorğan qala jau qolında qaladı. Ermaktıñ atamandarı qalanı qorşauğa aladı. Süzgege talap qoyadı, «tiri beril, sonda seni Resey patşa ağzamına sıyğa tartamız» degen. «Resey hanımı bolasıñ» deydi. Süzge swlu qaraqşılardıñ uädesin aladı, «qala twrğındarın qırmaymız» degen. Sol uäde boyınşa qala twrğındarın tünde qaladan şığarıp jiberip, özi qorğanda qaladı. Qaraqşılar tañerteñ uäde boyınşa qalağa kiredi. Alañda tüp terekke arqasın süyep otırğan jalğız Süzge hanımdı köredi. Quanıp ketip janına barsa, Süzge aqqan qanınıñ üstinde jan tapsırğan qalpı otır. Söytip, orıs patşasına toqal bolğanşa, tuğan jerdiñ topırağında qaludı artıq sanağan dala aruı.
Şärbanudıñ «Süyimbike» derekti hikayatı da Ivan Groznıydan Qazandı qorğap, qolğa tüsken dala aruı, Edige bidiñ twqımı, äygili Süyimbike hanım turalı jan tebirenterlik tragikalıq dastan. Osı şığarmanı oqi otırıp «Süyimbikeniñ Janna D Arktan nesi kem?» degen oy keldi. Süyimbike de Mäskeude Groznıyğa bas imedi. Patşa osınau wlı dalanıñ aruın Qasımov qalasındağı Qazan handığın satqan satqın tatarğa toqaldıqqa beredi. Bwl qorlıqqa şıdamağan Süyimbike mwnaradan sekirip öledi. Netken tağdır! Netken er minezdi arular! Bwdan artqan erlik, bwdan artqan otansüygiştik bar ma?! Ekranda osınday erlikti tolğay almay kele jatqanımız min der edik. Jazuşı Şärbanu Beysenovanıñ «Bir mahabbat bayanı» hikayatı da twnıp twrğan kino. Sibirge aydalğan küyeuiniñ soñınan qiyamet-qayım qiınşılıqtardı eñserip, izdep barğan qazaq äyeli turalı tolğau. Jazuşı, söytip, wlı dala tarihındağı bir tamaşa taqırıp kömbesin aşıp, ädebi aynalımğa tüsirdi. Sağat qorğağan qazaq namısın onıñ jarı, talanttı qalam iesi Şärbanu Beysenova söz maydanında osılayşa qorğadı jäne qorğap ta keledi. Äşimbaevtar äuleti, mineki, osınau 70 degen jotağa joydalı jemispen köterildi.
Smağwl ELUBAEV
Qwlaqqağıs
Qazannıñ 6-sında körnekti ädebiet sınşısı, qoğam jäne memleket qayratkeri Sağat Äşimbaevtıñ 70 jıldığına arnalğan saltanattı keş Almatı qalasında M.Äuezov atındağı Qazaq memlekettik akademiyalıq drama teatrında ötedi. Bastaluı: sağat 18:00
zhasalash.kz
Pikir qaldıru