قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسى بولعان با؟
kerey.kz
قىتاي قازاقتارىندا “ىستامبول” نەمەسە “تۇركيا” دەيتىن كىسى ەسىمدەرى بار. جانە بۇل ەسىمدەر 1905-1950 جىلدار اراسىندا تۋعان كىسىلەردە جيى كەزدەسەدى. بالا كۇنىمدە “مىسىر ءشارىسى” دەيتىندى شەشەمنىڭ اۋزىنان كوپ ەستيتىنمىن. شەشەمنىڭ ۇلى اكەسى تۇگەنشە دەگەن كىسى جالباعاي ۇكىردايدىڭ xاتشىسى بولىپ قوسىمشا شاۋەشەك كونسۋلىندا قىزمەتتە جۇرگەندە قاجىعا بارىپتى، سوندا ىستامبولداعى “مىسىر ءشارىسىن” ارالاپتى. دەمەك قىتايداعى قازاقتاردى ەڭ اۋەلدە وسىمانلىمەن بايلانىستىرعاندار- قاجىشىلار ەكەنى انىق ءبىلىنىپ تۇر. التايدا تۇڭعىش رەت ءمامي بەيسىنىڭ باس بولۋىمەن “اباقيا” اتتى زاماناۋي ءجاديتشى مەكتەپتىڭ اشىلۋىن مىسالعا كەلتىرسەك وندا وسىمانلىشا جانە فرانتسسۋزشا بىلەتىن بىراق كەلگەن تەگىن جاسىرىن ۇستايتىن اپەندىلەردىڭ بار ەكەنىن دەرەكتەن وقىپ بىلەمىز. ءتىپتى، ءبىزدىڭ اۋىلداعى يسا قاجىنىڭ مەدرەسەسىندەگى (1907-ج) قارا اپەندى اتانعان وسىمانلى ادامى دا ۇلكەن مىندەتەرمەن كەلگەنگە ۇقسايدى. جۋىردا قولىما ءبىر كىتاپ ءتۇستى. اۆتور وسىمانلى جاعىنان ارنايى شىعىس تۇركىستانعا جىبەرىلىپتى، سوسىن سەگىز جىلعى عۇمىرىن ىلە اڭعارىندا، ەرەنقابىرعا باۋرايىندا، قاشقاريادا جۇمساپ سوڭىندا شانxايدان (上海) بىراق شىعىپتى. ەندى سونىڭ كوزىمەن كورگەن جوعارداعى جەرلەر تۋرالى ەستەلىكتەرىن وقىپ جاتىرمىن. ءبىزدىڭ 1900-جىلدار باسىنداعى قيلى تاريxىمىز تۋرالى باسقانىڭ كوزىمەن كەلتىرىلگەن تىڭ دەرەكتەر بار.
وسىمانلى سۇلتانى ەكىنشى ابدۇلقاميت قىتايدان كەلگەن وتىز قانشا قازاقتى جەكە قابىلداعانىن ەستىپ بە ەدىڭىز؟ ولار xان سارايىندا قانداي كەلسىمشارتتاردى اقىلداستى؟ ابدۇلقاميت قىتاي قازاقتارى ارقىلى نەنى كوزدەدى؟ بۇعان قاتىستى دەرەكتەر ارينە مۇراعاتتا جاتىر. ەكىنشى ابدۇلقاميت ارنايى قابىلداۋدان سوڭ قازاقتاردى ءوزىنىڭ ارنايى كەمەسىنە (ونى تابارىك نەمەسە حەديە دەپ اتايدى ەكەن) مىنگىزىپ حيجازعا (مەكە-مەدينەنىڭ تۇرعان وڭىرىنە) ات-كولىك امان جەتكىزىپتى. سوسىن ايتا كەتەيىن، مەكەدە (مەككە) قىتاي قازاقتارىن ارنايى كۇتىپ الاتىن تۇسەل (قونالقى جەر) اشىلعان. سۇلتان ەكىنشى ابدۇلقاميتتىڭ ارنايى قابىلداۋىندا بولۋ قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسىنىڭ ەڭ شىرقاۋ شىڭى دەۋگە بولادى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن قىتاي قازاقتارى وسىمانلىمەن بايلانىسى تىپتەن قويۋلاي تۇسكەن. وسىمانلى مەملەكەتى بالقان سوعىسىمەن ابىگەر بولىپ جاتقاندا التايداعى جاكە بي وسيەت قالدىرىپ وسىمانلىنىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنا ارنايى كەرۋەنمەن كومەك جىبەرۋى شىنىمەن سيرەك كەزدەسەتىن تاريxي وقيعا سانالادى. بۇل ەكى جاق اۋىس-كۇيىسىنىڭ ءبىزدىڭ جادىمىزدا ساقتالعان فاكتىلەرى عانا. وسىمانلى مەملەكەتى جىبەرگەن استىرتىن اعارتۋشىلار توبى، تىڭشىلار، شارلاۋشىلار التاي مەن ىلە اڭعارىندا، ەرەنقابىرعا باۋرايىندا ءتۇرلى بۇركەنشىك اتپەن جۇمىس اتقارعانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ پالەن اپەندى، تۇگەن اپەندى دەپ جۇرگەن مەدرەسە تالىمگەرلەرى نەمەسە كەلگەن تەگى بەلگىسىز عۇلامالار انە سولار. ەڭ قىزىعى ىستانبۇلعا كەپ وقىعان قىتاي قازاقتارى تۋرالى بولماق. قولىمداعى دەرەكتەر بويىنشا ىستانبۇلعا ءتۇرلى جولمەن كەلىپ وقىعان قىتاي قازاقتارى تۋرالى ءبىراز دەرەك بار. سونىڭ ەڭ قىزىق دەرەگىن ايتايىن، ىستانبۇل داريللمۇعالىمدە وقىعان (پەداكوگيكالىق مەكتەپ) ءبىر قىتاي قازاعى ىستانبۇلدىڭ فۋتبول قۇراماسىندا تەڭبىل دوپ ويناپ (فەنەرباxچە نەمەسە گالاتاساراي قۇراماسىندا) ەۋروپا ەلدەرىنە جارىسقا بارىپتى. بۇل سول ءداۋىر ءۇشىن تىڭ جاڭالىق. وقۋلارىن تامامداعان قازاق وقۋشىلارى قىتايعا قايتىپ ونداعى قازاقتارعا جاڭا زاماناۋي مەكتەپ پەن ءوندىرىس وشاعىن اشۋعا ۇمتىلىپتى، كەيبىرى ۇكىمەت قىزمەتىن اتقارۋعا تىرىسقان. بىراق، 20-عاسىر باسىنداعى ساياسي مۇمكىندىك اياعىنا تۇساۋ بولسا كەرەك، شىعىس تۇركىستانداعى وسىمانلى ماماندارىن جاپپاي ۇستاۋ، قۋدالاۋ كەزىندە ولار دا قوسا كەتىپ قيداي سىپىرىلعان ەكەن.
جالپى، قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسى ءبىز ءۇشىن تىڭ تاقىرىپ ءارى قىزىق تاقىرىپ. قولداعى دەرەكتەر ارقىلى كەيىن عىلمي ساراپتاما جاساۋعا بولادى. قازىرشە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قايمانا جۇرتتىڭ پىكىر تالقىسىنا سالايىن دەدىم.
ەلدەس وردا 08.01.2018
پىكىر قالدىرۋ