QITAY QAZAQTARINIÑ OSIMANLIMEN BAYLANISI BOLĞAN BA?
kerey.kz
Qıtay qazaqtarında “Istambol” nemese “Türkiya” deytin kisi esimderi bar. Jäne bwl esimder 1905-1950 jıldar arasında tuğan kisilerde jiı kezdesedi. Bala künimde “Mısır Şärisi” deytindi şeşemniñ auzınan köp estitinmin. Şeşemniñ wlı äkesi tügenşe degen kisi Jalbağay ükirdaydıñ xatşısı bolıp qosımşa Şäueşek konsulında qızmette jürgende qajığa barıptı, sonda Istamboldağı “Mısır Şärisin” aralaptı. Demek qıtaydağı qazaqtardı eñ äuelde Osımanlımen baylanıstırğandar- qajışılar ekeni anıq bilinip twr. Altayda twñğış ret Mämi Beysiniñ bas boluımen “Abaqiya” attı zamanaui jäditşi mekteptiñ aşıluın mısalğa keltirsek onda Osımanlışa jäne Francsuzşa biletin biraq kelgen tegin jasırın wstaytın äpendilerdiñ bar ekenin derekten oqıp bilemiz. Tipti, bizdiñ auıldağı Isa qajınıñ medresesindegi (1907-j) qara äpendi atanğan Osımanlı adamı da ülken mindetermen kelgenge wqsaydı. Juırda qolıma bir kitap tüsti. Avtor Osımanlı jağınan arnayı Şığıs Türkistanğa jiberilipti, sosın segiz jılğı ğwmırın İle añğarında, Erenqabırğa baurayında, Qaşqariyada jwmsap soñında Şanxaydan (上海) biraq şığıptı. Endi sonıñ közimen körgen joğardağı jerler turalı estelikterin oqıp jatırmın. Bizdiñ 1900-jıldar basındağı qilı tarixımız turalı basqanıñ közimen keltirilgen tıñ derekter bar.
Osımanlı swltanı ekinşi Äbdülqamit qıtaydan kelgen otız qanşa qazaqtı jeke qabıldağanın estip be ediñiz? Olar xan sarayında qanday kelsimşarttardı aqıldastı? Äbdülqamit qıtay Qazaqtarı arqılı neni közdedi? bwğan qatıstı derekter ärine mwrağatta jatır. Ekinşi Äbdülqamit arnayı qabıldaudan soñ qazaqtardı öziniñ arnayı kemesine (onı Täbarik nemese Hedie dep ataydı eken) mingizip Hijazğa (Meke-Medineniñ twrğan öñirine) at-kölik aman jetkizipti. Sosın ayta keteyin, Mekede (mekke) qıtay qazaqtarın arnayı kütip alatın tüsel (qonalqı jer) aşılğan. Swltan ekinşi Äbdülqamittıñ arnayı qabıldauında bolu qıtay Qazaqtarınıñ Osımanlımen baylanısınıñ eñ şırqau şıñı deuge boladı. Osı kezdesuden keyin qıtay Qazaqtarı Osımanlımen baylanısı tipten qoyulay tüsken. Osımanlı memleketi Balqan soğısımen äbiger bolıp jatqanda Altaydağı Jäke bi ösiet qaldırıp Osımanlınıñ qara teñizdegi äskeri flotına arnayı keruenmen kömek jiberui şınımen sirek kezdesetin tarixi oqiğa sanaladı. Bwl eki jaq auıs-küyisiniñ bizdiñ jadımızda saqtalğan faktileri ğana. Osımanlı memleketi jibergen astırtın ağartuşılar tobı, tıñşılar, şarlauşılar Altay men İle añğarında, Erenqabırğa baurayında türli bürkenşik atpen jwmıs atqarğanın biluimiz kerek. Bizdiñ pälen äpendi, tügen äpendi dep jürgen medrese tälimgerleri nemese kelgen tegi belgisiz ğwlamalar äne solar. Eñ qızığı Istanbwlğa kep oqığan qıtay Qazaqtarı turalı bolmaq. Qolımdağı derekter boyınşa Istanbwlğa türli jolmen kelip oqığan qıtay Qazaqtarı turalı biraz derek bar. Sonıñ eñ qızıq deregin aytayın, Istanbwl Darillmwğalimde oqığan (Pedakogikalıq Mektep) bir qıtay Qazağı Istanbwldıñ futbol qwramasında teñbil dop oynap (Fenerbaxçe nemese Galatasaray qwramasında) europa elderine jarısqa barıptı. Bwl sol däuir üşin tıñ jañalıq. Oquların tamamdağan Qazaq oquşıları qıtayğa qaytıp ondağı qazaqtarğa jaña zamanaui mektep pen öndiris oşağın aşuğa wmtılıptı, keybiri ükimet qızmetin atqaruğa tırısqan. Biraq, 20-ğasır basındağı sayasi mümkindik ayağına twsau bolsa kerek, Şığıs Türkistandağı Osımanlı mamandarın jappay wstau, qudalau kezinde olar da qosa ketip qiday sıpırılğan eken.
Jalpı, qıtay Qazaqtarınıñ Osımanlımen baylanısı biz üşin tıñ taqırıp äri qızıq taqırıp. Qoldağı derekter arqılı keyin ğılmi saraptama jasauğa boladı. Qazirşe äleumettik jeli arqılı qaymana jwrttıñ pikir talqısına salayın dedim.
Eldes ORDA 08.01.2018
Pikir qaldıru