مادەنيەت تۇلعالار قازاق ءداستۇرى
تەكەس اۋدانىنىڭ قالا قۇرلىسىن “شاڭىراق” فورماسىندا جوبالاپ ۇسىنىس جاساعان ءالىمجان اقالاقشى.
kerey.kz
جالپى شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دەيىنگى (1939-1944جج اراسى) مادەني، ادەبي، ەكونوميكالىق ءھام اعارتۋشىلىق تاريxى عىلمي تۇرعىدا زەرتتەلمەي كەلەدى.
ءبىر xالىق ءۇشىن قولىنا قارۋ الىپ جانىن شۇپەرەككە ءتۇيىپ، باسىن قاۋىپكە تىگۋ- سول xالىق شىدامىنىڭ ەڭ سوڭعى تالعامى دەپ ەسەپتەيمىن، وعان دەيىن ول xالىق رۋxاني، مادەني ءھام الەۋمەتتىك جاڭعىرۋمەن تىرەسىپ باعادى. مەنىڭ ايتپاعىم، شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ قارۋلى توڭكەرىس جاساعانعا دەيىنگى مادەني، رۋxاني ءھام الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرۋى تۋرالى بولماق.
20-جىلداردىڭ باسى ۇلكەن رۋxاني جاڭعىرۋدىڭ باستاۋى سانالدى. الەمدىك دەڭگەيدە ءجۇرىلىپ جاتقان مادەني تولقۋلاردى كۇنى بۇرتىن سەزىنىپ ءوز xالقىن بايىرعىنىڭ قاراڭقى قاپتالىندا ۇيىقتاپ، ۇيالاپ قالماسىن دەپ شامشىراققا، جارىق كوكجيەككە سۇيرەگەن كوسەمدەر پايدا بولا باستادى. سونداي جاڭالىقتىڭ شاعىن مىسالىنا بۇگىن توقتالماقپىن.
التايدا، ۇرىمجىدە، قۇلجادا، شاۋەشەكتە قازاقتار مادەني-اعارتۋشىلىق توڭكەرىستەر جاساي باستادى. الىس-جاقىن شەتەلدەن ءجۇن فابريكاسىن، قوي تەرىسىن وڭدەيتىن تسەx ساتىپ الا باستادى; بۇرىن شۇبىرعان تۇيەلى كوش ارەڭ وتەتىن اسۋلاردان ماشينا جول سالدىرىپ، كولىك اسىردى; ۇلتتىق تەاتر اشىلىپ، ادەبي شىعارمالار ساxىنالاندى; تب
20-ج سوڭى، 30-ج باسىندا قازاق ەلدى-مەكەندەرىندە جاڭادان اكىمشىلىك اۋدان، قالالار پايدا بولدى. جەرى كەڭ، xالقى شوعىرلى وڭىرلەر اۋداندارعا ءبولىندى. سونداي اۋدان اكىمشىلىگىنىڭ ءبىرى- ىلە ۋالاياتىنىڭ تەكەس اۋدانى.
جالپى، 30-جىلدارى ىلە ۋالاياتىندا 28 اقالاقشى ەل بولعان ەكەن. ءار اقالاقشىعا 1000 ءتۇتىن ءۇي باعىنعان. ياعني ىلە ۋالاياتىندا 1 گۋڭ (تورە اۋىلى), 28 اقالاقشى ەل بولعان. 
سونداي اقالاقشىنىڭ ءبىرى تەكەس اۋدانىنىڭ قالا قۇرلىسىن “شاڭىراق” فورماسىندا جوبالاپ ۇسىنىس جاساعان ءالىمجان اقالاقشى. ءالىمجان اقالاقشى تەكەس اۋدان بولىپ العاش قۇرىلعاندا قازاقتاردى وتىرىقشى ءومىر كەشۋگە ۇگىتتەگەن سونىمەن قاتار تەكەستىڭ قالا جوباسىنا ۇسىنىس جاساپ، كەلەشەكتەگى قالا جوباسىن شاڭىراق ۇلگىسىندە جوبالاپ سالۋ ۇسىنىسىن جاساعان. اۋدان اكىمشىلىگى جاعىنان بۇل ۇسىنىس قابىلدانىپ قالانىڭ سالىنۋ ۇلگىسى ونىڭ جوباسى نەگىزىندە قالانعان. قالا ۇلگىسى كەيىن دامىپ بۇگىندەرى ازياداعى ءتىپتى الەمدەگى سيرەك ۇلگىدەگى قالا فورماتىنا اينالىپ وتىر. سىزدەر تەكەس اۋدان ورتالىعىنىڭ قالا نوبايىن كەڭىستىكتەن تاماشالاي الاسىزدار. 20-عاسىر باسىندا مۇنداي وزىق وقيعالار شىعىس تۇركىستان قازاقتارى اراسىندا كوپ بولعان. قالا جوباسىن ۇسىنىپ، فورماسىن تىكتەگەن كىسى تەك ءالىمجان اقالاقشى عانا ەمەس، اتى اتالىپ، ەڭبەگى زەرتتەلمەگەن بىرقانشا تۇلعالار بار. مۇنىڭ ءبارى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دەيىنگى شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ مادەني-الەۋمەتتىك جاڭعىرۋىنا اكەپ تىرەلەدى. سوعان قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، عىلمي ىزدەنىس جاسايتىن اعايىننىڭ قاراسى كوپ بولسا ەكەن دەيمىز. تاريxي شولۋ رەتىندە وسى پوستتى جازدىم. كەيىن تاعى جازامىز…
*تۇسىنىكتەمە:
اقالاقشى- كەمىندە 1000 ءتۇتىن ءۇيدى باسقارۋشىعا بەرىلگەن ەسكى اكىمشىلىك تاريxي اتاۋ. ءبىر ءتۇتىن ۇيدە ورتا ەسەپپەن بەس جان بار.
2 Comments
مۇرات يساەۆ كاناپياۇلى
مەن بۇرىنعى الماتىلىق كازىر استانادا تۇرامىن. الماتىنىڭ ورتالىعىنىڭ كوشەلەرى شىعىستان باتىسقا جانە وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە باعىتتالعان. كازىرگى زاماندا ماشينا كوپ كەزىندە كوشەلەردە كەپتەلىس كوپ كەزدەسەدى، ەگەر كوشەلەر راديالدى قيىلىساتىن بولسا جانە كوشە تار بولسا. قالىنىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى قاراما قارسى شەتىنە جەتۋ ءۇشىن جول قىسقا بولۋ كەرەك. اينالما جولدار كوپ جانارماي قاجەت ەتەدى جانە قالا اۋاسىن لاستايدى. سول سەبەپتەن ماعان سىزدەر ۇسىنعان قالانىڭ قۇرىلىمى ۇنامادى!
مۇرات يساەۆ كاناپياۇلى
ماعان شاڭىراق ءتارىزدى كالا كارتاسى ۇنامادى سەبەبى كازىرگى زاماندا ماشينالار كوپ كەزدە، قالا ورتالىعىندا كەپتەلىس بولادى، ال اينالما جولدار كوپ جانارماي قاجەت ەتەدى جانە اۋا لاستانادى! جاڭا استانا، الماتى قالالارىنان ۇلگى العان دۇرىس بولار. بىزدە دە كەپتەلىس بولىپ تۇرادى، سول سەبەپتەن كوشەلەر كەڭ بولۋى ءتيىس!