كوز قاراس ساياسات تاريح قازاق شەجىرەسى الەۋمەت
قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن”
kerey.kz
سايراگۇل اپايدىڭ جەڭىسىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشىمىنەن كەيىنگى قۋانىشتى بەينەسىن قايتا قايتا كورىپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگۇل اپايدىڭ بەينەسىنە قاراپ سان ويعا باتتىم…
قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتقامىن، پوست تۇر.
مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن” دەپ ءداۋىر بولگىشتىك سيپاتقا وزگەرۋى مۇمكىن. قازىر، ءبىزدىڭ جۇرت تەك عانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ابىگەر بوللىپ جاتىر ەكەن بىراق ماسەلەگە ۇلكەن ماشتابتان قاراپ ستراتەگيالىق تالداۋ ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر.
قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ءوتۋ وقيعاسى سايراگۇلگە دەيىن دە بولعان (مەنىڭشە سايراگۇلدەن كەيىن دە بولادى…), سابەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزىندە قىتايداعى سابەتشىل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زيالىلاردىڭ ءبىرازى زاڭسىز نەمەسە ءبىر جاپىراق تاڭبالى انىقتامامەن (قاعاز) شەكارادان كەسىپ وتكەن. ارينە سول تۇستا قازاقتار عانا ەمەس، كامپەسكىلەرۋگە تايتۇياعىمەن قارسى قىتايدىڭ ءبىرمۇنشا كاپيتاليستەرى، بۋرجۋازدارى نەمەسە ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى اڭداپ جاڭ قايشىنىڭ امەريكانى يەك ارتىپ قايتا تاپ بەرۋىن كۇتىپ جاتقان ىشكى سىبايلاستار دا بار ەدى. سولار 50-60 جج وزىندە اق تەڭىز جولى ارقىلى الىس جاقىن شەتەلگە قاشىپ ۇلگىردى. 1979-1989 جج اراسىندا قىتاي شەكاراسىن بۇزىپ تەڭىز جولى ارقىلى سوتسسياليستىك لاگەردەن قاشقاندار تىپتەن كوپ بولدى. اۆستراليا، وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەن امەريكا جانە ەۋروپاعا بەتتەگەندەر كوپ. بيلىكتەگى كەيبىر شەندى-شەكپەندى وليگارح توپتاردىڭ دا شەتەلگە قاشۋ وقيعاسى كوپ تۋىندادى. مىسالى، مەملەكەتتىڭ بۇكىل ىشكى قۇپياسىن الىپ سابەتكە قاشىپ بارا جاتقان جولدا مۇڭعوليا جەرىندە (وندىرقان) وپات بولعان لين بياو-دىڭ وقيعاسى سول كۇيى بۇگىنگە دەيىن قۇپيا قالدى…
كوممۋنيستىك رەجيمدەگى قىتاي تاريحىندا (1949′دان بەرى) قىتايدان قاشپاعان ادام وتە سيرەك. ماو-دىڭ قاسىنداعى ءتوس قاعىسقان دوسىنان تارتىپ ەڭ قاراپايىم قاتارداعى زيالىعا دەيىن تالاي ادام شەتەلگە زاڭسىز قاشتى. شەتەلگە قاشۋدىڭ ەڭ كوپ ماقساتى- قىتاي قۇپياسىن بىلۋىندە عانا ەمەس، سوتسسياليستىك سۇردەك جۇيەدەن ابدەن شارشاپ مەزى بولۋىنان دا تۋىنداپ وتىر.
قىتايدا 1949-2009 اراسى شەتەلگە قاشۋ وقيعاسىن بىرقانشا ءتۇرلى كاتەگورياعا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى;
ۇلت قۇرامى جاعىنان:
شەتەلگە قاشقان قىتايلار;
شەتەلگە قاشقان قىتاي ەمەستەر (مانجۋر، تيبەت، ۇيعىر، موڭعول جانە قازاق);
ساياسي سيپاتى جاعىنان:
مەملەكەتتىك قۇپيانى بىلەتىندەر;
بيلىككە بالاما كۇشتەر (وليگارح، كلون);
انتيكوممۋنيستشىلدەر;
انتيقىتايشىل سابەتشىلدەر;
ۇلتشىلدار;
ەۋروپاشىل ليبەرالدى كۇشتەر;
ەركىندىك اڭساعان قاراپايىم ازاماتتار;
سەنىم سيپاتى جاعىنان:
ءدىني ميسسيونەرلەر (حريستيان);
ھيجراشىلدار (مۇسىلماندار);
1989-2019 اراسىندا قىتايدان شەتەلگە قاشۋ وقيعاسى تىپتەن كۇردەلى، جىڭىشكەلىكپەن كاتەگورياعا ءبولىپ قاراستىرىپ زەرتتەسەڭىز وتە قىزىق تاقىرىپ. شەتەلگە توپتالعان قىتايدىڭ ۇلتشىل، مەملەكەتشىل وليگارحتارىنىڭ ءوز تەلەارناسى، تاۋەلسىز ءباسپاسوزى جانە عىلمي زەرتتەۋ ورتالىقتارى جانە وندا اكادەميالىق ولشەمدە تالداۋ جاسايتىن ءار سالانىڭ كاسىبي ماماندارى بار. ولار قىتاي كوممۋنيستتەرىنىڭ قىلت ەتكەن ساياساتىن كۇنىگە دوڭگەلەك ۇستەلدە تالداپ، ساراپقا ساپ جاتادى. قىتايدىڭ شەتەلگە زاڭسىز قاشىپ وتكەندەر ءۇشىن ۇستانعان ساياسي پوزيتسياسىن جەكە تاقىرىپ رەتىندە زەرتتەپ قاراستىرۋعا بولادى.
ەندى، سايراگۇل اپايعا كەلەيىك، قىتاي وسى وقيعادان سوڭ قانداي رەاكتسياسى تانىتۋى مۇمكىن:
ءبىرىنشى، سايراگۇلدىڭ قازاقستان اۋماعىندا قالۋى قازاقستاننىڭ جەڭىسى، كەلەسى ءبىر جاعىنان قىتايدىڭ دا جەڭىسى سانالادى. ساياساتتا ء“بىر قۋانىشتىڭ قاسىندا ءبىر وكىنىش” بار ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ارينە، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز، دەربەس ۇكىمەتى ءبىر سايراگۇلگە اراشا تۇسكەنىمەن قىتايداعى نەشە مىڭ ءتىپتى ودان دا كوپ سايراگۇل تاعدىرلاستارعا اراشا تۇسە المايدى. قىتايدىڭ ساياسي تەحنولوگتارى ءبىزدى ء“بىر سايراگۇلدىڭ تاعدىرىمەن قۋاندىرىپ قويىپ، مىڭ سايراگۇلدىڭ تاعدىرىمەن ازاپتاۋى مۇمكىن”. قىتايدا ساياسي مەحانيزم مەن ساياسي تاكتيكا وتە دامىعان. ءبىز تاۋەلسىز ەل، دەربەس مەملەكەت رەتىندە قىتايدىڭ بارلىق رەاكتسياسىنا دايىن بولۋىمىز كەرەك. سايراگۇل قىتايعا قايتارىلسا دا قىتايدىڭ جەڭىسى، قىتايعا قايتارىلماسا دا قىتايدىڭ جەڭىسى دەۋىم مىنادا، ەگەر قايتارىلسا قىتاي سايراگۇلدى جازالايدى، ەگەر قايتارىلماسا قىتاي “سايراگۇلدەردى” جازالايدى. ءوزىڭىز ويلاڭىز، قىتايدىڭ سايراگۇلدى جازالاسا دا، سايراگۇلدەردى جازالاسا دا ءتيىمدى جاعى قىتايدا بولىپ تۇر. ال، قازاقستان سايراگۇلدى قۇتقاردى، بىراق سايراگۇلدەردى قۇتقارا الا ما؟ جۇرت ءوزى ايتسىن.
ەكىنشىسى، بۇل ماسەلە قازاقستان-قىتاي اراسىنداعى ساۋدا-بيزنەس نارقىنداعى باسەكەلەستىكتى عانا ەمەس، ساياسي الاڭداعى كۇرەس باسەكەلەستىگىن دە ودان سايىن ارتتىرادى. قىتاي باستاپتا جەڭىلگەن سىڭاي تانىتادى، شەگىنشەكتەيدى بىراق وسال تۇسىڭنان وڭدىرمايدى، سوندىقتان ساياسي تاكتيكانى، قىراعىلىقتى ارتتىرۋ كەرەك. قىتايدىڭ ەنەرگيا مەن گەو-جاعرافيالىق تاسىمالعا بولعان سۇرانىسىن ءساتتى پايدالانىپ، جالاڭ ۇلت ماسەلەسىن جىلتىڭداتا بەرمەي باسقا تاكتيكاعا كوشۋ كەرەك. بۇل ماسەلە، الماتى-استانا كوشەلەرىندەگى ەكى تال قىتايعا دۇق كورسەتۋمەن نەمەسە ءبىر قىتايدى اساۋ جامباسقا ساپ الىپ ۇرعانىنا ءماز بولۋمەن شەشىلمەيدى. بيلىك ەل تاعدىرى ءۇشىن شىنايى تاكتيكالارعا كوشۋ كەرەك، ستراتەگ مامان، تاۋەلسىز ساراپشى، ساتىلۋدى بىلمەيتىن ۇلت ينتەللەگەنتتەرى كەرەك. ارينە قاراماققا وتە ازبىز، ءبىر پەكيننىڭ قالا سانىنا دا تولمايمىز. بىراق، حالقىمىز از بولسا دا دانالىعىمىز كەندە حالىق ەمەسپىز، ءبىر مايا ءشوپتى ءبىر تال سىرىڭكەمەن ورتەي سالۋعا بولادى، كولكوسىر داريانى ءبىر كۇرەكپەن ارىق قازىپ قۇلاعىن بايلاپ اعىزا سالۋعا بولادى. قىتاي بىزگە- مۇمكىندىك، ءبىز قىتايمەن جاعالاسۋ ارقىلى ءوز ۇلتىمىزدىڭ ەرىك-جىگەرىن، سابىرىن، ساۋاتىن، مادەنيەتىن ھام ساياسي تاكتيكاسىن سىنايمىز، جەتىلدىرەمىز، مەملەكەتشىلدىك قۇدىرەتىمىز ارتادى.
ءۇشىنشى، ەكى بولجام الدا، قىتايدان كەلەتىن كوش نە تۇبەگەيلى توقتايدى نە بولماسا كوش جاندانادى. ەكەۋىنە دە دايىن بولۋ كەرەك، كوش توقتاسا ونى كوممۋنيستىك بيلىك توقتاتادى، ەرتەڭ كوممۋنيستتەر كەتسە ليبەرالدار كوشتىڭ ەسىگىن ءبارىبىر اشىپ بەرەدى. سونى قاداعالاپ زەرتتەپ گرافيكاسىن سىزىپ وتىرۋ كەرەك. كوش توقتاسا قازاقتارمەن مادەني، رۋحاني بايلانىستى باسقا قىرىنان جالعاپ اكەتۋ كەرەك، ال، كوش توقتاماي جاندانعان جاعدايدا ىشكى كوشى-قون ماسەلەسى مەن سىرتقى كوشى-قون ماسەلەسىن تۇبەگەيلى رەتتەپ دايىن وتىرۋ كەرەك. تىركەۋ، ورالمان كۋالىك، ازاماتتىق الۋ كونە سۇردەك كۇيىندە قالا بەرسە قىتايداعى قازاق ماسەلەسى قايتىپ “قازاقستانداعى قازاق ماسەلەسىنە” اينالىپ كەتەدى.
ءتورتىنشى، ۇلى تۇركىستاندىق پوتەنتسيال كۇشىن بىرىكتىرۋ.
قىتاي جاعى قازاق-قىرعىز، قازاق-وزبەك حالىقتارىنىڭ بىرىگىپ ورتاق كۇشكە اينالۋىنان قاتتى الاڭدايدى. سوندىقتان ولاردىڭ اراسىنداعى جىككە سىزات سالىپ وتىرۋ ءۇشىن “قىتايلىق تۇركىستان پروجەسىن” دايىنداپ وتىرادى. ورتالىق ازياعا ىقپالىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءۇرىمجى مەن قاشقاردىڭ وڭىرلىك جانە باسقا مۇمكىندىكتەرىن پايدالانادى، ۇيعىردىڭ ورتا جانە شىعىن بۋرجۋازيالىق بيزنەستەرى ارقىلى ورتالىق ازياعا ەكونوميكالىق ھام ساۋدا-بيزنەس “سوعىسىن” اشادى. ورتالىق ازيانى نە قاشقار ارقىلى نە ءۇرىمجى ارقىلى وزىنە تاۋەلدى ەتۋگە تىرىسادى. وسى مۇمكىندىكتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن “قىتاي تۇرىكشىلدىگىن” قولدان جاساپ تۇتاس تۇركىستاندى (ورتالىق ازيانى) ۇيعىرلار ارقىلى شاۋجايلاي باستايدى. ءسىز قازاقستانداعى جانە الىس-جاقىنداعى ۇيعىرلاردىڭ قازاقتى ۇيعىردان تاراتۋىن، بۇكىل الماتى وبلىسىنىڭ جەر-سۋ اتاۋىن ۇيعىرشادان كەپ شىققان دەۋىنىڭ ارتىندا قىتايداعى “قىتاي تۇرىكشىلدىگى” پروجەسى تۇرعانىن بىلمەيسىز بە؟ قىتايدىڭ ساياسي تەحنولوگتارى باسقا كوپتەگەن ساياسي ويىندى الدا ءالى جاساپ شىعاراتىن بولادى. بۇل كۇرەسكە بالاما رەتىندە بىرىنشىدەن قازاقستان ءوزىنىڭ جەكە پوتەنتسيال كۇشىن ارتتىرۋ كەرەك، ەكىنشىسى ءبىرتۇتاس تۇركىستان تۇسىنىستىگى مەن تاعدىرلاس، مۇددەلەس مۇمكىندىگىن بىرىكتىرەبىلۋ كەرەك. كەش قالساق، قىتايدىڭ “قىتاي تۇرىكشىلدىگى” پروجەسىنە ءبىر-بىردەن جەلىنىپ بىتەمىز. ۇلى تۇركىستان تۇسىنىستىگى ارتسا جانە قىتايعا ورتاق ساياسي كۇشكە اينالسا قىتايدىڭ ەنەرگيا مەن گەو-ستراتەگيالىق وڭىرلىك تاسىمالعا مۇقتاج مۇمكىندىكتەرىن شاۋجايلاۋعا بولادى جانە ۇلى تۇركىستان اۋماعىنداعى (ورتالىق ازيا) ىشكى تەپە-تەڭسىزدىك كورسەتكىشتەردى تولىقتاپ (مىسالى، ەڭبەككۇش، ورتا-شاعىن بينەس، تاريحي تۋريزم، وزەن-سۋ، تاسىمال، تب) سونىڭ ەرىك-جىگەرىمەن قىتايعا مۇقتاجدىقتى ازايتۋعا بولادى. “وزبەكتەسىپ كەتەمىز، قالانى قىرعىز باسىپ كەتەدى” دەيتىن تاۋدىڭ قۋىسىنداعى ساسىق قورقىنىشتان ارىلۋ كەرەك.
پىكىر قالدىرۋ