كوز قاراس قازاق شەجىرەسى

قىتايدان 500 مىڭدايى عانا قازاق ەلىنە ورالادى.

kerey.kz

 |  Aug 24, 2018

قازىر قىتايدا 1.5 ميلليون دا 2 ميلليون اينالاسىندا قازاق بار دەسەك، الداعى ۋاقىتتا سونىڭ ۇزاسا شامامەن 500 مىڭدايى عانا قازاق ەلىنە ورالادى. جانە مەن بۇل 500 مىڭدايى دەپ ۇيالعانىمنان، مەملەكەتشىل جانداردىڭ كوڭىلىنە سۋ سەپپەيىن دەپ ويلاعانىمنان كوبەيتىپ ايتىپ وتىرمىن. ال، قالعان 1 ميلليون نەمەسە ودان دا كوپ قازاق ءالى دە بولسا قىتايدا تۇرمىس-تىرشىلىگىن جالعاستىرا بەرەدى.

1991-جىلدان سوڭ قازاقستانعا ورالعان قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇزىن سانى ۇزاسا 200 مىڭنىڭ اينالاسى عانا ەكەن. ولار كىمدەر:

* ۇلتشىل جاستار;
* ۇلتشىل زيالىلار;
* تۋىسشىلدار (1955-1962جج سابەتكە قاشقانداردىڭ تۋىستارى);
* ستۋدەنتتەر (وقۋعا تۇسكەندەر);
*قاراپايىم جاندار (مالشى، ەگىنشى);
تب

قىتايدان وسىنداي ءبىر بۋىن ۇرپاق ىرىكتەلىپ كەتىپ قالعاندىقتان ولاردىڭ قىتايداعى ورنىن قىتاي مەن ۇيعىر جاستارى، زيالىلارى باسىپ كەتتى. ال، قىتاي قازاقتارىندا سول ۇڭىرەيگەن كەتىكتىڭ ورنىن تولىقتىرۋ پروتسەسسى عانا ءجۇرىلدى دە، ارى قاراي كەمەلدەنۋ، ۇلعايۋ، ىرىلەنۋ ءۇردىسى توقتاپ قالدى. قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇلت رەتىندە تولىسىپ، وتە ماڭىزدى قادامدارعا بارا العان كەزەڭى 1978-1998 جج اراسى (نەبارى 20 جىل). ال، 1978′گە دەيىنگى تاريحى قارا تۇنەك زامان بولدى (كوممۋنيستىك جۇيە ورناعاننان كەيىنگى ءداۋىردى ايتام).

*1949-1954 جج اراسى ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ جولىنداعى تالاس كەزەڭ;
*1954-1958 جج اراسى تاپتىق جانە جەرگىلىكتى ۇلتشىل كادرلارمەن كۇرەس ءداۋىرى;
*1958-1962 جج اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن ءداۋىرى;
*1962-1978 جج اراسى وركەنيەتتىڭ جوعالۋ ءداۋىرى;

وسى ءتورت ۇلكەن قيىن كەزەڭنەن امان وتكەن قىتاي قازاقتارىنىڭ ەس جيۋ، ۇلت رەتىندە ءوز-وزىنە كەلۋ كەزەڭى 1978′دەن سوڭ باستالدى، دۇرىسى 1984′تەن باستاپ جۇرت بولىپ كوتەرىلدى، جوعالعان تابىلدى، ازايعان كوبەيدى، سونداي ءبىر ەركىن دەموكراتيامەن قاۋىشقان كەزەڭ بولدى، ۇلتتىڭ دەموگرافيالىق كورسەتكىشى شارىقتاپ ميلليوننان اسقان كەزەڭى وسى مەزگىلدى. شەتەلمەن بارىس-كەلىس جيلەدى، ءتىپتى سول كەزدەرى الىستاعى تۇركيا قازاقتارىمەن بارىس-كەلىس كۇشەيىپ قۇداندالى سۇيەك جاڭعىرۋلار ورىن الىپ جاتتى. ۇلت ەندى ەندى ەس جيىپ ادەبيەتتەن مادەنيەتكە، ۇلتتىق سانا مەن ۇلت الدىنداعى مىندەتتەرگە جاڭعىرىپ جاتقاندا 1991-جىلى قازاق ەلى تاۋەلسىز ەل بولدى. سونىمەن ەندى-ەندى تولىسىپ ۇلعايىپ، قاناتى قاتايىپ قىتايدىڭ ەليتاسىنان ورىن الا باستاعان كەزدە، ءيسى قازاقتىڭ نازارى تەك عانا قازاقستانعا اۋدى. ەلگە كوش باستالدى. قىتايداعى ۇلتشىل قازاق زيالىلارى پەكين، ءۇرىمجى، التاي، شاۋەشەك، قۇلجا جانە كۇيتىن سياقتى قىتاي قازاعى ءۇشىن جان تامىرعا اينالعان ءىرى شاھارلارداعى جۇمىستارىن تاستاپ ءبىر-اق كۇندە ءبىر تال شابادانىمەن ەلگە تارتتى (اۋدان، اۋىلدى ايتپاي-اق قويايىن). شىنى كەرەك، ءبىراز مەكەمەدەگى قازاقتىڭ ورنى بوساپ وگەيسىپ كەتتى، سول كەزدە قىتاي ۇلتشىلدارى ءىشتارتىپ قالدى، ونىڭ سوڭى قازاقتى ماڭىزدى، جوعارى جۇمىسقا قويماۋ، وسىرمەۋ، الماۋ ساياساتىن باستادى (قازاق ءبارىبىر ەلىنە كەتەدى دەپ سانادى). ءجا، قاراماققا بۇكىل قىتاي قازاعى قازاعىستانعا اعىلعانداي سەزىلگەنمەن 25 جىلدان بەرى (1992-1993) 200 مىڭدايى عانا قازاق ازاماتى اتانا ءبىلدى. ال، قالعان ءبىر جارىم ميلليون قازاق جۇرت جاڭالاعان جوق. ءبىز قىزىقپىز، جالاڭ تۇردە قازاقستانعا ورالعان قازاقتى ەسەپتەپ نەمەسە سولاردىڭ قازاقستانداعى تۇيتكىلدەرىن جىرلاپ جۇرە بەرىپپىز دە قىتايدا قانشاسى قالدى، ولاردىڭ الەۋمەتتىك، ساياسي، ەكونوميكالىق جانە گەو-ستراتەگيالىق اقۋالى قانداي، نە كۇي كەشىپ جاتىر، كوشكەن ەلدىڭ ىقپالى ولارعا قالاي اسەر ەتۋدە دەگەندەي عىلمي سۇراققا (الەۋمەتتانۋعا) دۇرىس ىزدەنىس پەن جاۋاپ تاپپاپپىز. سىڭار ەزۋ- قازاق كەلە بەرسە ەكەن دەي بەرىپپىز. ءبىزدىڭ ورنىمىزدا ءبىر جويىت نە بولماسا فرانتسسۋز نەمەسە نەمىس بولعاندا ءبارىنىڭ عىلمي ولشەمىن (گرافيكاسىن) جاسايتىن ەدى. مىسالى:

*قانشاسى ورالدى، قانشاسى قالدى;
*كەلگەن قازاقتىڭ باستى پروبلەماسى مەن قالعان قازاقتىڭ ناقتى پروبلەماسى;
*كەلىپ العاندار قالىپ قويعاندارعا، قالىپ قويعاندار كوشىپ كەتكەندەرگە قالاي ىقپال ەتىپ جاتىر;
*ناقتى كوشىپ كەلۋشىلەر (جاس، وقىعان، ونەرلى، مالشى، ديقان، تب);
*قالۋشىلار (جاس، وقىعان، ونەرلى، مالشى، ديقان، تب);
*كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ ناقتى قانداي، قاي سالادا، قانداي مۇمكىندىگى بار;
*كوشىپ كەلمەگەندەر قانداي سالادا، شەكتەۋلى مە، قاعىتپا بار ما؟ دارەجەسى (بارلىق سالاداعى ورنى);
*كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ ءوسىمى;
*كوشپەگەندەردىڭ ءوسىمى ء(وسۋ-توقىراۋ);
*كوشكەندەر مەن كوشپەي قالىپ قويعاندار اراسىنداعى بايلانىس (تۋىس، دوس، قۇداندالى، تب) نەمەسە بايلانىستىڭ شىدامى (ۇزاق ۋاقىت، قىسقا ۋاقىت، ۇزىلەدى);
تب

ەندى، وسى ءبىر كۇردەلى بارىستى وتكەرىپ الدا قىتاي قازاعىنان كوشتىڭ باستالۋىن كۇتىپ جاتىرمىز. مەنىڭشە الداعى ۋاقىتتا ەسىك اشىلسا، ەكى ەل اراسىنىڭ جاعدايى جاقسارا بەرسە كەلەتىن ەلدىڭ ۇزىن قاراسى 500 مىڭداي عانا بولادى. بۇل دا سوزىپ سوزىپ شىعارعان سانايعاعىم. ولار كىمدەر:

*ساياسي جانە رۋحاني قىسىمنان قاشقاندار;
* ۇلتشىل جاستار;
*تۋىسشىلدار;
*زيالى قاۋىم وكىلدەرى;
*ورتا جانە شاعىن بيزنەسمەندەر;
*ستۋدەنتتەر;

وسىنداي ساناتتاعى ازاماتتار ورالادى جانە سانى دا ميلليونعا بارمايدى. قالعان 1 نەمەسە 1.5 ميلليون قازاق ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە ءتورت ەلدىڭ قازاعىن ءتۇپ-تامىرىمەن كوشىرىپ الۋعا بولمايدى. ولار:
*موڭعوليا;
*قىتاي;
*رەسەي;
*وزبەكستان;

وسى ءتورت ەلدەن كەلەتىن قازاققا بارلىق جەڭىلدىكتى جاساپ قابىلداۋ كەرەك، بىراق تۇبەگەيىلى جانە ءتۇپ-تامىرىمەن ەمەس. سەبەبى، وسى ەلدەردەن سوڭعى ءبىر قازاق قالعانشا كوشىپ كەلەدى دەۋ مۇمكىن ەمەس جانە كۇلكىلى. وسى ەلدەردەگى قازاقتاردى ءتۇپ-تۇقيانىمەن كوشىرەم دەگەنشە (كەلەم دەۋشىلەر كەلە بەرسىن) ولاردىڭ سول ەلدە ۇلت رەتىندە ءوز-ءوزىن ۇستاۋىنا، ءوزىن جوعالتپاۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ولار قازاقتىڭ وسى ءتورت ەلدەگى تۇلعالىق ىقپالىن ساقتاپ، قازاقستاندىق سالماق سالىپ تۇرادى. مىنە، سونىڭ ءبىرى-قىتاي قازاقتارى.

قىتايدان كەلەتىن كوش الدا جاندانادى، بىراق بارلىق قازاق قوپارىلىپ كوشىپ كەلمەيدى دەدىك، ەندى قالىپ قويعان قازاقتارعا نە ىستەي الامىز:

*ۇلتتىق رۋحاني ساباقتاستىقتى ۇزبەۋ;
*ۇلتتىق مادەني ساباقتاستىقتى ۇزبەۋ;
ء*تىل-جازۋدى بىرلىككە كەلتىرۋ ء(الىپبي، تەرمينجاسام);
*اقپاراتتىق كەڭىستىكتى بىرىكتىرۋ (ارنا، راديو، ۆەب-سايت، تب);
*ەكونوميكالىق مۇددەلەستىكتى ارتتىرۋ (ساۋدا-بيزنەس، قارجى، تب);
*سەنىم كەپىلدىگىن ورناتۋ ء(دىني كۇشتەر، ەكسترەميزم، راديكال توپتاردان ادا);
*قارىم-قاتىناس كەپىلدىگىن ورناتۋ (تۋريست، ۆيزا، سەرۆيس، ءتىل، جول، وتكەل);

وسى جانە باسقادا مۇمكىندىكتەرگە يە بولىپ تيىمدىلىك جاساساق ەلگە كوشىپ كەلۋشىلەرگە دە، كوشپەي سوندا ءومىر كەشىپ جاتقان اعايىندارعا دا تولىق تىنىستىق (تىنىس-تىرشىلىك) بەرگەن بولامىز. جانە ءبىرى، قىتايعا گەو-ستراتەگيالىق قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان قىتايداعى “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىن دە ءتۇپ تامىرىمەن جويىپ جىبەرمەي ونى ءوز كادەمىزگە جاراتا بىلگەن بولامىز. سونىمەن قاتار قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا مادەني، ساۋدا (ەكونوميكالىق) ىقپالىن قازاقتاردىڭ ىشكى-سىرتقى پوتەنتسيال كۇشى ارقىلى تەجەپ وتىرا الامىز. قىتاي بىزگە الدە ءبىر ۋاقىتتاردا ۇستەم كەلسە، ول جاقتاعى قازاقتاردى قوزعاپ (قالاي قوزعايتىنىمىزدى ءوزىمىز بىلەمىز) وڭىردەگى تەپە-تەڭدىكتى تەڭشەپ (كونترولداپ) وتىرامىز. بۇل ءارى قازاق ەلىنە ءتيىمدى ءارى قىتايداعى قازاقتارعا دا مۇمكىندىك. بىراق، ءبىر شارت بار، الىس-جاقىن شەتەلدەگى زاڭدى ەمەس الىپ قاشپا ۇيىمدار ارالاسپاۋى، ىرتكى سالماۋى كەرەك، بۇعان ەكى ەل دە كەپىلدىك ەتۋى شارت.

قازاقستاننىڭ رەسمي بيلىك اۋزىنان “قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى” دەگەن تەرميننىڭ سيرەك ايتىلۋى قازاقستاننىڭ ۇلكەن جەڭىسى! ەگەر، بيلىك ءوز تىلىمەن “قازاق ماسەلەسىن” اۋىزعا السا قىتاي ەكىنشى-ءۇشىنشى تاكتيكاعا اۋىسىپ قازاقستاندى باسقا ستراتەگيالىق تۇزاققا تارتاتىن ەدى. بۇل ماسەلەنى بەيرەسمي قوعامدىق ۇيىمدار اۋزىنان ايتقىزىپ جانە ماسەلەنى قوعامدىق ۇيىمدار مەن جەكەلەگەن تۇلعالاردى العا شىعارىپ شەشۋى قازاقستان بيلىگىنىڭ ساياسي ديپلوماتيالىق بىلىكتىلىگى سانالادى. قىتاي بىزدەن بۇندايدى كۇتپەگەن ەدى. قىتايدىڭ قالاۋى- قازاقستانداعى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ماسەلەگە سۇرانىپ كەلۋى ەدى جانە ول كەزدە قىتاي اقسيىپ بىزگە باسقا تالاپتى كولدەنەڭ تارتار ەدى. جوق، ولاي بولماي قوعامدىق ۇيىمدار ماسەلەنى توتەسىنەن قويىپ جاتىر، قىتاي قوعامدىق ۇيىمعا ونداي بۇلتاڭ جاساپ، ماسەلەنى كولدەنەڭ تارتا المايدى… سوندىقتان، بۇل ماسەلەنى قازاقستاندا ادىلەت مينىستىرلىگىنە تىركەلگەن زاڭدى قوعامدىق ۇيىمدار ارالاسىپ كوتەرە بەرگەنى دۇرىس.

الدا قىتايداعى سەڭ ءجىبيدى، قىتاي بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ءوزى مۇددەلى بولادى، ويتكەنى پارتيا مەن بيلىك ىشىندەگى باقتالاستىق بۇل ماسەلەنىڭ ەرتە جارىقتا توقتاۋىنا مۇمكىندىك جاراتادى. قىتايدا مۇلدە باسقا ساياسي-الەۋمەتتىك فورماتتار ورناي باستايدى. ءبىز قازاق ەلى سول كەزدە قانداي ستراتەگيالىق ساياسي ۇستانىم ۇستاۋىمىزدى قازىردەن باستاپ انىقتاي بەرۋىمىز كەرەك. سوڭىندا، قىتايدان نەبارى 500 مىڭداي قازاق كەلە الادى دەگەنىم ءۇشىن وقىرمانىمنان كەشىرىم سۇرايمىن، بىراق شىندىعى سول.

Eldeç Orda