Qıtaydan 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı.
kerey.kz
Qazir qıtayda 1.5 million da 2 million aynalasında Qazaq bar desek, aldağı uaqıtta sonıñ wzasa şamamen 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı. Jäne men bwl 500 mıñdayı dep wyalğanımnan, memleketşil jandardıñ köñiline su seppeyin dep oylağanımnan köbeytip aytıp otırmın. Al, qalğan 1 million nemese odan da köp Qazaq äli de bolsa qıtayda twrmıs-tirşiligin jalğastıra beredi.
1991-jıldan soñ Qazaqstanğa oralğan qıtay Qazaqtarınıñ wzın sanı wzasa 200 mıñnıñ aynalası ğana eken. Olar kimder:
* Wltşıl Jastar;
* Wltşıl Ziyalılar;
* Tuısşıldar (1955-1962jj Säbetke qaşqandardıñ tuıstarı);
* Studentter (oquğa tüskender);
*Qarapayım jandar (malşı, eginşi);
tb
Qıtaydan osınday bir buın wrpaq iriktelip ketip qalğandıqtan olardıñ qıtaydağı ornın qıtay men wyğır jastarı, ziyalıları basıp ketti. Al, qıtay qazaqtarında sol üñireygen ketiktiñ ornın tolıqtıru processi ğana jürildi de, arı qaray kemeldenu, wlğayu, irilenu ürdisi toqtap qaldı. Qıtay qazaqtarınıñ wlt retinde tolısıp, öte mañızdı qadamdarğa bara alğan kezeñi 1978-1998 jj arası (nebäri 20 jıl). Al, 1978′ge deyingi tarihı qara tünek zaman boldı (kommunistik jüye ornağannan keyingi däuirdi aytam).
*1949-1954 jj arası Wlttıq Avtonomiya qwru jolındağı talas kezeñ;
*1954-1958 jj arası taptıq jäne jergilikti wltşıl kadrlarmen küres däuiri;
*1958-1962 jj aşarşılıq pen quğın-sürgin däuiri;
*1962-1978 jj arası örkeniettiñ joğalu däuiri;
Osı tört ülken qiın kezeñnen aman ötken qıtay Qazaqtarınıñ es jiyu, wlt retinde öz-özine kelu kezeñi 1978′den soñ bastaldı, dwrısı 1984′ten bastap jwrt bolıp köterildi, joğalğan tabıldı, azayğan köbeydi, sonday bir erkin demokratiyamen qauışqan kezeñ boldı, wlttıñ demografiyalıq körsetkişi şarıqtap millionnan asqan kezeñi osı mezgildi. Şetelmen barıs-kelis jiledi, tipti sol kezderi alıstağı Türkiya Qazaqtarımen barıs-kelis küşeyip qwdandalı süyek jañğırular orın alıp jattı. Wlt endi endi es jiıp ädebietten mädenietke, wlttıq sana men wlt aldındağı mindetterge jañğırıp jatqanda 1991-jılı Qazaq Eli täuelsiz el boldı. Sonımen endi-endi tolısıp wlğayıp, qanatı qatayıp qıtaydıñ elitasınan orın ala bastağan kezde, isi qazaqtıñ nazarı tek ğana Qazaqstanğa audı. Elge köş bastaldı. Qıtaydağı wltşıl Qazaq ziyalıları Pekin, Ürimji, Altay, Şäueşek, Qwlja jäne Küytin siyaqtı qıtay qazağı üşin jan tamırğa aynalğan iri şaharlardağı jwmıstarın tastap bir-aq künde bir tal şabadanımen elge tarttı (audan, auıldı aytpay-aq qoyaiın). Şını kerek, biraz mekemedegi Qazaqtıñ ornı bosap ögeysip ketti, sol kezde qıtay wltşıldarı iştartıp qaldı, onıñ soñı Qazaqtı mañızdı, joğarı jwmısqa qoymau, ösirmeu, almau sayasatın bastadı (qazaq bäribir eline ketedi dep sanadı). Jä, qaramaqqa bükil qıtay Qazağı Qazağıstanğa ağılğanday sezilgenmen 25 jıldan beri (1992-1993) 200 mıñdayı ğana Qazaq azamatı atana bildi. Al, qalğan bir jarım million Qazaq jwrt jañalağan joq. Biz qızıqpız, jalañ türde Qazaqstanğa oralğan Qazaqtı eseptep nemese solardıñ Qazaqstandağı tüytkilderin jırlap jüre berippiz de qıtayda qanşası qaldı, olardıñ äleumettik, sayasi, ekonomikalıq jäne geo-strategiyalıq aqualı qanday, ne küy keşip jatır, köşken eldıñ ıqpalı olarğa qalay äser etude degendey ğılmi swraqqa (äleumettanuğa) dwrıs izdenis pen jauap tappappız. Sıñar ezu- Qazaq kele berse eken dey berippiz. Bizdiñ ornımızda bir Joyıt ne bolmasa Francsuz nemese Nemis bolğanda bäriniñ ğılmi ölşemin (grafikasın) jasaytın edi. Mısalı:
*Qanşası oraldı, qanşası qaldı;
*Kelgen qazaqtıñ bastı probleması men qalğan qazaqtıñ naqtı probleması;
*Kelip alğandar qalıp qoyğandarğa, qalıp qoyğandar köşip ketkenderge qalay ıqpal etip jatır;
*Naqtı köşip keluşiler (jas, oqığan, önerli, malşı, diqan, tb);
*Qaluşılar (jas, oqığan, önerli, malşı, diqan, tb);
*Köşip keluşilerdiñ naqtı qanday, qay salada, qanday mümkindigi bar;
*Köşip kelmegender qanday salada, şekteuli me, qağıtpa bar ma? Därejesi (barlıq saladağı ornı);
*Köşip keluşilerdiñ ösimi;
*Köşpegenderdiñ ösimi (ösu-toqırau);
*Köşkender men köşpey qalıp qoyğandar arasındağı baylanıs (tuıs, dos, qwdandalı, tb) nemese baylanıstıñ şıdamı (wzaq uaqıt, qısqa uaqıt, üziledi);
tb
Endi, osı bir kürdeli barıstı ötkerip alda qıtay Qazağınan köştiñ bastaluın kütip jatırmız. Meniñşe aldağı uaqıtta esik aşılsa, eki el arasınıñ jağdayı jaqsara berse keletin eldiñ wzın qarası 500 mıñday ğana boladı. Bwl da sozıp sozıp şığarğan sanayğağım. Olar kimder:
*Sayasi jäne ruhani qısımnan qaşqandar;
* Wltşıl jastar;
*Tuısşıldar;
*Ziyalı qauım ökilderi;
*Orta jäne şağın biznesmender;
*Studentter;
Osınday sanattağı azamattar oraladı jäne sanı da millionğa barmaydı. Qalğan 1 nemese 1.5 million Qazaq üşin ne isteu kerek. Meniñ jeke pikirimşe tört eldiñ Qazağın tüp-tamırımen köşirip aluğa bolmaydı. Olar:
*Moñğoliya;
*Qıtay;
*Resey;
*Özbekstan;
Osı tört elden keletin qazaqqa barlıq jeñildikti jasap qabıldau kerek, biraq tübegeyili jäne tüp-tamırımen emes. Sebebi, osı elderden soñğı bir qazaq qalğanşa köşip keledi deu mümkin emes jäne külkili. Osı elderdegi qazaqtardı tüp-twqiyanımen köşirem degenşe (kelem deuşiler kele bersin) olardıñ sol elde wlt retinde öz-özin wstauına, özin joğaltpauına jağday jasauımız kerek. Olar Qazaqtıñ osı tört eldegi twlğalıq ıqpalın saqtap, Qazaqstandıq salmaq salıp twradı. Mine, sonıñ biri-Qıtay Qazaqtarı.
Qıtaydan keletin köş alda jandanadı, biraq barlıq Qazaq qoparılıp köşip kelmeydi dedik, endi qalıp qoyğan Qazaqtarğa ne istey alamız:
*Wlttıq Ruhani sabaqtastıqtı üzbeu;
*Wlttıq Mädeni Sabaqtastıqtı üzbeu;
*Til-Jazudı birlikke keltiru (Älipbi, Terminjasam);
*Aqparattıq keñistikti biriktiru (arna, radio, veb-sayt, tb);
*Ekonomikalıq müddelestikti arttıru (sauda-biznes, qarjı, tb);
*Senim kepildigin ornatu (dini küşter, ekstremizm, radikal toptardan ada);
*Qarım-qatınas kepildigin ornatu (turist, viza, servis, til, jol, ötkel);
Osı jäne basqada mümkindikterge ie bolıp tiimdilik jasasaq elge köşip keluşilerge de, köşpey sonda ömir keşip jatqan ağayındarğa da tolıq tınıstıq (tınıs-tirşilik) bergen bolamız. Jäne biri, qıtayğa geo-strategiyalıq qauip töndirip twrğan qıtaydağı “Qazaq Qaupi” mäselesin de tüp tamırımen joyıp jibermey onı öz kädemizge jarata bilgen bolamız. Sonımen qatar qıtaydıñ ortalıq aziyağa mädeni, sauda (ekonomikalıq) ıqpalın qazaqtardıñ işki-sırtqı potencial küşi arqılı tejep otıra alamız. Qıtay bizge älde bir uaqıttarda üstem kelse, ol jaqtağı Qazaqtardı qozğap (qalay qozğaytınımızdı özimiz bilemiz) öñirdegi tepe-teñdikti teñşep (kontroldap) otıramız. Bwl äri Qazaq eline tiimdi äri qıtaydağı qazaqtarğa da mümkindik. Biraq, bir şart bar, alıs-jaqın şeteldegi zañdı emes alıp qaşpa wyımdar aralaspauı, irtki salmauı kerek, bwğan eki el de kepildik etui şart.
Qazaqstannıñ resmi bilik auzınan “qıtay qazaqtarınıñ mäselesi” degen terminniñ sirek aytıluı Qazaqstannıñ ülken jeñisi! Eger, bilik öz tilimen “qazaq mäselesin” auızğa alsa qıtay ekinşi-üşinşi taktikağa auısıp Qazaqstandı basqa strategiyalıq twzaqqa tartatın edi. Bwl mäseleni beyresmi qoğamdıq wyımdar auzınan aytqızıp jäne mäseleni qoğamdıq wyımdar men jekelegen twlğalardı alğa şığarıp şeşui Qazaqstan biliginiñ sayasi diplomatiyalıq biliktiligi sanaladı. Qıtay bizden bwndaydı kütpegen edi. Qıtaydıñ qalauı- Qazaqstandağı bilik ökilderiniñ mäselege swranıp kelui edi jäne ol kezde qıtay aqsiıp bizge basqa talaptı köldeneñ tartar edi. Joq, olay bolmay qoğamdıq wyımdar mäseleni tötesinen qoyıp jatır, qıtay qoğamdıq wyımğa onday bwltañ jasap, mäseleni köldeneñ tarta almaydı… Sondıqtan, bwl mäseleni Qazaqstanda Ädilet ministirligine tirkelgen zañdı qoğamdıq wyımdar aralasıp kötere bergeni dwrıs.
Alda qıtaydağı señ jibidi, qıtay bwl mäseleni şeşuge özi müddeli boladı, öytkeni partiya men bilik işindegi baqtalastıq bwl mäseleniñ erte jarıqta toqtauına mümkindik jaratadı. Qıtayda mülde basqa sayasi-äleumettik formattar ornay bastaydı. Biz Qazaq Eli sol kezde qanday strategiyalıq sayasi wstanım wstauımızdı qazirden bastap anıqtay beruimiz kerek. Soñında, qıtaydan nebäri 500 mıñday Qazaq kele aladı degenim üşin oqırmanımnan keşirim swraymın, biraq şındığı sol.
Pikir qaldıru