АЛТЫ АЛАШҚА ЖОЛ ТАРТАР АЛТЫ КІТАП

التى الاشقا جول تارتار التى كىتاپ

| Apr 1, 2019

ء(جادي شاكەنۇلىنىڭ جاڭا كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى)

11 ءساۋىر 2019 جىلى الماتى قالاسى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبيەتشىلەر ۇيىندە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارماسى، «ەر جانىبەك حالىقارالىق قوعامدىق قورى»، «ەل اماناتى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ، ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. حالىقارالىق شىڭعىسحان اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءجادي شاكەنۇلىنىڭ التى شىعارماشىلىق ەڭبەگى التى الاشقا جول تارتپاق. قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، اقىن باۋىرجان جاقىپ مىرزانىڭ جۇرگىزۋىمەن وتەتىن ايتۋلى كەشتىڭ تۇساۋكەسەرىنە كورنەكتى ادەبيەتشى عالىمدار مەن قالامگەرلەر: تەمىرحان تەبەگەنوۆ، جانات احمادي،سەرىكقازى قوراباي، داۋلەتبەك بايتۇرسىن، جاركەن بودەشۇلى، عالىم جايلىباي، مۇرات شايماران، ت.ب. سونىمەن قاتار، باسپا ءسوز وكىلدەرى قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە.

ج.شاكەنۇلى 1967 جىلى 5 مامىردا قىتاي اۋماعىنا قاراستى ءور التايدا تۋعان. 1997 جىلى اتاجۇرتقا قونىستانعان. تاۋەلسىز ەلگە كەلگەنەن باستاپ، ەل مەن ۇلتتىڭ قامى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋگە كىرىسىپ كەتكەن ادۋىندى جازۋشى «شالقار»، «قازاق ادەبيەتى»، «جاس قازاق ءۇنى» گازەتتەرىندە، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىندا جاۋاپتى ادەبي قىزمەتتەر اتقارعان.

پروزادا «ءبىر ۋىس ساۋلە»، «جۇرەك نەگە جىلايدى» اڭگىمەلەر جيناعى، «قارالى كوش» – تاريحي رومانى جارىق كورگەن. «قارالى كوش» كىتابى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان. بالالار ادەبيەتى تاقىرىبىندا «اق بالاپان»، «ارمانشىل بالا» كىتاپتارىن جازعان. ءبىر ءبولىم مىسال اڭگىمەلەرى وقۋلىقتارعا كىرگەن. «اق بالاپان» كىتابى تۇركيادا لاتىن جازۋىندا شىققان. ادەبيەتتىك سىن-زەرتتەۋ تاقىرىبىندا «جالعىزدىڭ ءۇنى» كىتابى جارىق كورىپ، ونىڭ ىشىندەگى «شىنجاڭداعى قازاق ادەبيەتى» ماقالاسى ادەبيەت تەورياسى جيناقتارىنا كىرگەن. قازىرگە دەيىن جازۋشىنىڭ اۆتورلىق تۋىندىلارىنان 12 كىتاپ، قۇراستىرعان ەڭبەكتەرىنەن 20 كىتاپ جارىق كورگەن.

بۇدان سىرت ا.تاتانايۇلىنىڭ «ەل قورعانى – ابىلاي»، م.رازدانۇلىنىڭ «التايدىڭ اقيىقتارى»، س.ابىلقاسىمۇلىنىڭ «قۋعىن»، ق.شابدانۇلىنىڭ «قىلمىسى»، ت.ب. كوپتەگەن كىتاپتاردى رەداكتسيالاپ، اتا جۇرتتا جارىق كورۋىنە وزىندىك ۇلەسىن قوستى. جازۋشى شىعارماشىلىعى حاقىندا – ت.كاكىشەۆ، ت.بەيىسقۇلوۆ، م.ءراش، ت.تەبەگەنوۆ، ز.سەيىتجان، ج.احمادي، ءا.قارا، ن.ءتۇسىپحان، ب.جىلقىبەك، ب.ءبامىش، ت.ب. قالامگەر-عالىمدار قۇندى زەرتتەۋ ماقالالارىن جازعان. ءمولدىر داۋكەنوۆا ەسىمدى ستۋدەنت «قارالى كوش» رومانى حاقىندا ماگيسترلىك ەڭبەك قورعاعان.

وسى رەتتە ءجادي شاكەنۇلىنىڭ «بوزمۇنار» رومان-حيكاياتتار كىتابى، «التاي الىپتارى»، «وسپان باتىر جانە شىعىس تۇركىستان ماسەلەلەرى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى، «قىتاي قازاقتارىنىڭ ادەبيەتى» اتتى ادەبي سىن-زەرتتەۋلەرى، «بەگزات ءسوز» اتتى قالامگەر شىعارماشىلىعى جايىندا جازىلعان وزگە اۆتورلاردىڭ ماقالالار جيناعى سىندى بەس كىتابى جارىق كورىپ وتىر. سونىمەن بىرگە وقىرماندار سۇرانىسى بويىنشا «قارالى كوش» كىتابى ا.بايتۇرسىن ۇلگىسىندەگى توتە جازۋدا جارىق كورۋدە. ساليقالى كەزدەسۋدە اسەم اندەر شىرقالىپ، كەش مەرەيىن اسىرادى. بىرەگەي جازۋشىعا «ارمان» اكو ۇجىمى شىعارماشىلىق تابىس، زور دەنساۋلىق تىلەيمىز.

رۋحاني ازىق بولارلىق رۋحانياتتىڭ ورداسىندا التى الاشقا جول تارتار التى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنىڭ كۋاسى بولۋعا شاقىرامىز.
پودروبنەە: http://arman-ako.com/zhanalyktar/altyi-alashqa-zhol-tartar-altyi-kitap.html

توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

kerey.kz

بۇعان ناقتى جاۋاپ – جوق، بۇل شەشىمنەن ەشبىر ءتىلدىڭ، سونىڭ ىشىندە، ورىس ءتىلىنىڭ دە قۇقى شەكتەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى كونستيتۋتسياداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بيلىكتىڭ جۇمىس ءتىلىن عانا رەتتەيدى. ول نورمانىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ قاتىناس تىلىنە قاتىسى جوق. ياعني، مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن ءتىل دەگەن ءسوز. بۇل شەشىم ورىسشا سويلەيتىندەردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، ورىسشا سويلەۋگە تىيىم سالمايدى. قاراپايىم ادامدار ۇيىندە، قوعامدىق ورىنداردا، بيزنەستە، مەديا مەن مادەنيەت وشاقتارىندا قالاعان تىلىندە سويلەي دە، جۇمىس ىستەي دە الادى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ باسقا باپتارى ناقتى كەپىل بولىپ وتىر. ال جاڭا كونستيتۋتسيادا 9-باپتىڭ 2-تارماعى قازىرگى كۇيىندە قالسا، بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇجاتتاردى وزدەرى ۇيرەنگەندەي الدىمەن ورىسشا جازىپ،
قازىرگى بيلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن قورقىنىشى…

kerey.kz

Zhalgas Yertay كونستيتۋتسيادان ورىس ءتىلىن الىپ تاستاساق، رەسەي بىزگە سوعىس اشا ما؟ بيلىك وسىلاي قورقىتا باستادى. بىراق ول سۇراققا قىسقا جاۋاپ – جوق. سەبەبى، رەسەيگە قارسى ءازىربايجان دا، ارمەنيا دا نەشە ءتۇرلى ارەكەتكە باردى، بارىپ تا جاتىر، بىراق ولارعا قازىر سوعىس قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جوق. بۇل ءادىستى ساياسي مانيپۋلياتسيا دەيدى، شىن مانىندە، بۇنى قازىرگى ستاتۋس-كۆو جاعدايىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىن جۇيەنىڭ اسىعىس ويلاپ تاپقان ارگۋمەنتى دەۋگە بولادى. ويلاپ كورىڭىزشى، رەسەيگە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار قاي تىلدە ءىس-قاعاز جۇرگىزەتىنى ەمەس، لويال بولعانىمىز كەرەك. ەندەشە، رەسەي ءبىزدىڭ لويالدىعىمىزدى ساقتاپ قالعىسى كەلسە، كونستيتۋتسياداعى ءتىل ماسەلەسىنە قارسى بولماۋى كەرەك. سەبەبى بۇل ىشكى تۇراقتىلىق ماسەلەسى. دەنى ساۋ ەلدىڭ بيلىگى ءوز كورشىسىنە وسىنداي قارسى ارگۋمەنت ايتار ەدى. ەندى
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا