Хуаң ПУ әскери мектебінен білім алған Шығыс Түркістандық қазақтар

حۋاڭ پۋ اسكەري مەكتەبىنەن ءبىلىم العان شىعىس تۇركىستاندىق قازاقتار

| Sep 20, 2019

20-شى عاسىر باسىندا دۇنيە جۇزىندە ءتورت ۇلكەن اسكەري وقۋ ورنى بولسا، سونىڭ ءبىرى- حۋاڭ پۋ اسكەري مەكتەبى (黄埔军校) دەپ جازادى قىتاي جازۋشىلارى. شىنىمەن دە بۇل اسكەري مەكتەپتىڭ داۋىرلىك ءرولى ەرەسەن زور بولعان. بۇگىنگى قىتاي مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي تاريxي ىقپال جاساعان ۇزدىك وقۋ ورنى. مينگو ۇكىمەتىنىڭ پرەزيدەنتى جاڭ قايشى (蒋介石) ءوزىنىڭ ساياساتتاعى ءومىرىن وسى اسكەري وقۋ ورنىندا ورىنباسار مەڭگەرۋشى بولۋدان باستاعان. ءتىپتى، كومەنەس قىتايدىڭ پرەمەر ءمينيسترى جۋ ىڭلاي (周恩来) دا ساياساتتاعى عۇمىرىن وسى وقۋ ورنىندا ساياسي مەڭگەرۋشى بولۋدان قالىپتاستىرا باستاعان-تىن. حۋاڭ پۋ اسكەري مەكتەبى قىتايدىڭ تاياۋ زامانعى ءۇش ۇكىمەتىنە اسكەري، ساياسي تۇلعالاردى، قاعىلەز ساياساتتانۋشىلار مەن اتاقتى تىڭشىلاردى دا جەتىستىرىپ بەرگەن وقۋ ورداسى. ءبىر قىزىق ءجايىت، وسى اسكەري وقۋ ورنىنان ءبىلىم العان قازاقتاردى بىلە بەرمەيمىز. حۋاڭ پۋ اسكەري وقۋ ورنى قۇرىلعاننان بەرى ودان ۇزىن سانى ونعا جۋىق قازاق وقۋشىلارى ءارتۇرلى سالادا ءبىلىم العان. كەرەك دەسەڭىز، بىرىككەن كوالەتسسيا ۇكىمەتى كەزىندە قادۋان حانىم باستاعان قازاق دەپۋداتتارى مينگو (民国) استاناسى نانكيىڭدە (南京) حۋاڭ پۋ اسكەري مەكتەبىنەن ءبىلىم الىپ جاتقان شىعىس تۇركىستاندىق سوڭعى قازاق وقۋشىلارىمەن كەزدەسكەن دەگەن دەرەك بار.
ءبىز ىستانبۇلدان، قازان مەن بۇقارادان ءبىلىم العان شىعىس تۇركىستاندىق قازاقتاردىڭ دەرەگىن بىلەمىز. بەرتىنگى جىلداردا زايسان، الماتى جانە تاشكەننەن ءارتۇرلى ماماندىق سالاسىندا وقىعان شىعىس تۇركىستاندىق قازاقتاردى دەرەكتەردەن قاراپ بىلەمىز، ال نەگە نانكيڭ مەن گۋاڭ جۋدا حۋاڭ پۋ اسكەري مەكتەبىندە ءبىلىم العان قازاقتار تۋرالى بىلە بەرمەيمىز؟ بۇنىڭ سەبەبى مەنىڭشە مىنادا:
بىرىنشىدەن، بۇعان دەيىن فب جازبامدا جازعامىن چين تۇركىستانشىلدار مەن شارقي تۇركىستانشىلداردىڭ ايقاسى تۋرالى. ىشكى قىتايدا ءبىلىم الۋشىنىڭ كوبى چين تۇركىستانشىل بولدى، سوۆەت وداعىنىڭ كۇشىمەن كومەنەستەرمەن ىمىراعا كەلگەن شارقي تۇركىستانشىلار ولاردى شىڭجاڭنان “الاستاي” باستادى. شىڭجاڭعا ورالعان ولاردى ءتۇرلى جاقتان قاقپايلادى. ولارعا ساياسي تۇنشىقتىرۋ جاسادى. ولار ساياسي، رۋxاني، تاريxي جاقتان ادام نانعىسىز سوققىعا ۇشىرادى. ال، شارقي تۇركىستانشىلداردىڭ زيالىلارى بىرمەزگىل كومەنەستەرمەن ساياسي ىمىرادا بولعاندىقتان تاريxي، مادەني، تۇلعالىق جازبالاردى تەك ءوز مۇددەلەرىنە بەيىمدەپ جازىپ-سىزىپ، ولار تۋرالى شىنايى تانىمدىق اقپاراتتىق مالىمەت جازىلمادى.
سوسىن، ىشكى قىتايدان ءبىلىم العان چين تۇركىستانشىل قازاق وقۋشىلارى كوبىندە وسپان باتىر جاعىندا بولدى، سوسىن دا كەيبىرى اتىلىپ كەتتى. 1983- جىلدارى گومينداڭنىڭ (国民党) بيڭتۋان (兵团) دارەجەلى اسكەري كادرلارى اقتالسا دا قازاقتار اقتالمادى. ولار تۋرالى ماعلۇماتتى عىلمي اينالىمعا ەندىرۋ ۇلكەن ساياسي قاتەلىككە اكەلەتىن بولعان سوڭ ەش ايتىلماي قالىپ كەتە بەردى.
تاعى ءبىر سەبەپ، شىڭ دۋبان ۇكىمەتىنىڭ الدى ارتىنداعى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ مادەني، اعارتۋ تاريxى وكىنىشكە وراي تولىق اشىلمادى. كەيىنگى جازۋشىلار ءۇش ايماقشىلدىق شەڭبەردەن شىقپادى، ال ودان سوڭعىلار كومەنەستىك يدەيالوگيالىق قۇرىقتان الىستاي المادى.
جۇرتتىڭ نازارىندا بولسا ەكەن دەپ جازىپ وتىرمىز، ارتىق-كەمى بولسا ايىپ ەتپەڭىزدەر!

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،