Хуаң ПУ әскери мектебінен білім алған Шығыс Түркістандық қазақтар

Huañ PU äskeri mektebinen bilim alğan Şığıs Türkistandıq qazaqtar

| Sep 20, 2019

20-şı ğasır basında dünie jüzinde tört ülken äskeri oqu ornı bolsa, sonıñ biri- Huañ PU äskeri mektebi (黄埔军校) dep jazadı qıtay jazuşıları. Şınımen de bwl äskeri mekteptiñ däuirlik röli eresen zor bolğan. Bügingi qıtay memleketiniñ qalıptasuına tikeley tarixi ıqpal jasağan üzdik oqu ornı. Mingo ükimetiniñ prezidenti Jañ QAYŞI (蒋介石) öziniñ sayasattağı ömirin osı äskeri oqu ornında orınbasar meñgeruşi boludan bastağan. Tipti, kömenes qıtaydıñ prem'er ministri Ju IÑLAY (周恩来) da sayasattağı ğwmırın osı oqu ornında sayasi meñgeruşi boludan qalıptastıra bastağan-tın. Huañ PU äskeri mektebi qıtaydıñ tayau zamanğı üş ükimetine äskeri, sayasi twlğalardı, qağılez SAYASATTANUşılar men ataqtı TIÑŞILARdı da jetistirip bergen oqu ordası. Bir qızıq jäyit, osı äskeri oqu ornınan bilim alğan QAZAQtardı bile bermeymiz. Huañ PU äskeri oqu ornı qwrılğannan beri odan wzın sanı onğa juıq QAZAQ oquşıları ärtürli salada bilim alğan. Kerek deseñiz, birikken koalecsiya ükimeti kezinde Qaduan Hanım bastağan QAZAQ depudattarı Mingo (民国) astanası Nänkiiñde (南京) Huañ PU äskeri mektebinen bilim alıp jatqan Şığıs Türkistandıq soñğı qazaq oquşılarımen kezdesken degen derek bar.
Biz Istanbwldan, Qazan men Bwqaradan bilim alğan Şığıs Türkistandıq qazaqtardıñ deregin bilemiz. Bertingi jıldarda Zaysan, Almatı jäne Taşkennen ärtürli mamandıq salasında oqığan Şığıs Türkistandıq Qazaqtardı derekterden qarap bilemiz, al nege Nänkiñ men Guañ JUda Huañ PU äskeri mektebinde bilim alğan QAZAQtar turalı bile bermeymiz? Bwnıñ sebebi meniñşe mınada:
Birinşiden, bwğan deyin fb jazbamda jazğamın Çin Türkistanşıldar men Şarqi Türkistanşıldardıñ ayqası turalı. İşki qıtayda bilim aluşınıñ köbi Çin Türkistanşıl boldı, Sovet odağınıñ küşimen Kömenestermen ımırağa kelgen Şarqi Türkistanşılar olardı Şıñjañnan “alastay” bastadı. Şıñjañğa oralğan olardı türli jaqtan qaqpayladı. Olarğa sayasi twnşıqtıru jasadı. Olar sayasi, ruxani, tarixi jaqtan adam nanğısız soqqığa wşıradı. Al, Şarqi Türkistanşıldardıñ ziyalıları birmezgil kömenestermen sayasi ımırada bolğandıqtan tarixi, mädeni, twlğalıq jazbalardı tek öz müddelerine beyimdep jazıp-sızıp, olar turalı şınayı tanımdıq aqparattıq mälimet jazılmadı.
SOSIN, işki qıtaydan bilim alğan Çin Türkistanşıl QAZAQ oquşıları köbinde OSPAN Batır jağında boldı, sosın da keybiri atılıp ketti. 1983- jıldarı Gomindañnıñ (国民党) Biñtuan (兵团) därejeli äskeri kadrları aqtalsa da QAZAQtar aqtalmadı. Olar turalı mağlwmattı ğılmi aynalımğa endiru ülken sayasi qatelikke äkeletin bolğan soñ eş aytılmay qalıp kete berdi.
Tağı bir sebep, Şıñ DUBAN ükimetiniñ aldı artındağı Şıñjañ qazaqtarınıñ mädeni, ağartu tarixı ökinişke oray tolıq aşılmadı. Keyingi jazuşılar ÜŞ AYMAQŞILDIQ şeñberden şıqpadı, al odan soñğılar Kömenestik ideyalogiyalıq qwrıqtan alıstay almadı.
Jwrttıñ nazarında bolsa eken dep jazıp otırmız, artıq-kemi bolsa ayıp etpeñizder!

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

kerey.kz

Nwrbek TÜSİPHAN Qazaqstan parlamenti mäjilisiniñ deputatı, zañger Abzal Qwspan Azattıqqa swhbat berip otır. Astana, 26 qazan, 2023 jıl Qañtardı kim wyımdastırğanın bilik bile me, bilse nege aşıq aytpadı? Parlamentte nege Qañtar boyınşa tağı tıñdau ötpeydi? Prezident Toqaev Qañtar “töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen” wyımdastırıldı dedi. Olar kimder? Mäjilis deputatı Abzal Qwspan osı swraqtarğa jauap berdi Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge
Oljas Süleymenov. Men bilem!..

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: madeniportal.kz jäne S.Erğali mwrağattarınan alındı. «YA znayu!..» kitabınan üzindi-audarma. OSIRIS ZAÑI I Biz adamzat tarihın öte naşar bilemiz. XIX ğasırdıñ basında Napoleon älemge Mısırdı aştı, al ğalımdar bwl eldiñ qirandıların zerttep, onıñ şamamen b.z.d. III mıñjıldıqqa tiesili ekenin anıqtadı. Sol kezde adamzat tarihı tağı da qos mıñjıldıqqa tereñdey tüsti. Birneşe mıñjıldıq bwrın (men bilem) adamzat (nemese onıñ keybir böligi) tañbalı jazudı qoldanıp, jazıp jürgen. Bwl bilimderdi qalpına keltiru arqılı biz XX ğasırdıñ basında jasandı türde üzilgen tilimizdiñ tarihına qatıstı qoljeter şındıqtı qayta tanuımızğa tura keldi. 1926 jılı Bakude ötken alğaşqı türkologiyalıq kongresten keyin türkologiya ğılım retinde qalıptasa almadı… …2018 jılı Nazarbaev meni äñgimelesu üşin Aqordağa şaqırdı. Ülken üsteldiñ basında