Хуаң ПУ әскери мектебінен білім алған Шығыс Түркістандық қазақтар

Huañ PU äskeri mektebinen bilim alğan Şığıs Türkistandıq qazaqtar

| Sep 20, 2019

20-şı ğasır basında dünie jüzinde tört ülken äskeri oqu ornı bolsa, sonıñ biri- Huañ PU äskeri mektebi (黄埔军校) dep jazadı qıtay jazuşıları. Şınımen de bwl äskeri mekteptiñ däuirlik röli eresen zor bolğan. Bügingi qıtay memleketiniñ qalıptasuına tikeley tarixi ıqpal jasağan üzdik oqu ornı. Mingo ükimetiniñ prezidenti Jañ QAYŞI (蒋介石) öziniñ sayasattağı ömirin osı äskeri oqu ornında orınbasar meñgeruşi boludan bastağan. Tipti, kömenes qıtaydıñ prem'er ministri Ju IÑLAY (周恩来) da sayasattağı ğwmırın osı oqu ornında sayasi meñgeruşi boludan qalıptastıra bastağan-tın. Huañ PU äskeri mektebi qıtaydıñ tayau zamanğı üş ükimetine äskeri, sayasi twlğalardı, qağılez SAYASATTANUşılar men ataqtı TIÑŞILARdı da jetistirip bergen oqu ordası. Bir qızıq jäyit, osı äskeri oqu ornınan bilim alğan QAZAQtardı bile bermeymiz. Huañ PU äskeri oqu ornı qwrılğannan beri odan wzın sanı onğa juıq QAZAQ oquşıları ärtürli salada bilim alğan. Kerek deseñiz, birikken koalecsiya ükimeti kezinde Qaduan Hanım bastağan QAZAQ depudattarı Mingo (民国) astanası Nänkiiñde (南京) Huañ PU äskeri mektebinen bilim alıp jatqan Şığıs Türkistandıq soñğı qazaq oquşılarımen kezdesken degen derek bar.
Biz Istanbwldan, Qazan men Bwqaradan bilim alğan Şığıs Türkistandıq qazaqtardıñ deregin bilemiz. Bertingi jıldarda Zaysan, Almatı jäne Taşkennen ärtürli mamandıq salasında oqığan Şığıs Türkistandıq Qazaqtardı derekterden qarap bilemiz, al nege Nänkiñ men Guañ JUda Huañ PU äskeri mektebinde bilim alğan QAZAQtar turalı bile bermeymiz? Bwnıñ sebebi meniñşe mınada:
Birinşiden, bwğan deyin fb jazbamda jazğamın Çin Türkistanşıldar men Şarqi Türkistanşıldardıñ ayqası turalı. İşki qıtayda bilim aluşınıñ köbi Çin Türkistanşıl boldı, Sovet odağınıñ küşimen Kömenestermen ımırağa kelgen Şarqi Türkistanşılar olardı Şıñjañnan “alastay” bastadı. Şıñjañğa oralğan olardı türli jaqtan qaqpayladı. Olarğa sayasi twnşıqtıru jasadı. Olar sayasi, ruxani, tarixi jaqtan adam nanğısız soqqığa wşıradı. Al, Şarqi Türkistanşıldardıñ ziyalıları birmezgil kömenestermen sayasi ımırada bolğandıqtan tarixi, mädeni, twlğalıq jazbalardı tek öz müddelerine beyimdep jazıp-sızıp, olar turalı şınayı tanımdıq aqparattıq mälimet jazılmadı.
SOSIN, işki qıtaydan bilim alğan Çin Türkistanşıl QAZAQ oquşıları köbinde OSPAN Batır jağında boldı, sosın da keybiri atılıp ketti. 1983- jıldarı Gomindañnıñ (国民党) Biñtuan (兵团) därejeli äskeri kadrları aqtalsa da QAZAQtar aqtalmadı. Olar turalı mağlwmattı ğılmi aynalımğa endiru ülken sayasi qatelikke äkeletin bolğan soñ eş aytılmay qalıp kete berdi.
Tağı bir sebep, Şıñ DUBAN ükimetiniñ aldı artındağı Şıñjañ qazaqtarınıñ mädeni, ağartu tarixı ökinişke oray tolıq aşılmadı. Keyingi jazuşılar ÜŞ AYMAQŞILDIQ şeñberden şıqpadı, al odan soñğılar Kömenestik ideyalogiyalıq qwrıqtan alıstay almadı.
Jwrttıñ nazarında bolsa eken dep jazıp otırmız, artıq-kemi bolsa ayıp etpeñizder!

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,