تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى
ەر جاباي (اباق كەرەي) بابانىڭ جاتقان جەرى تابىلىپتى.
kerey.kz
سلامبەك جۋماگالي
بۇل ۇلكەن قۋانىش! ۇرپاقتارى ءۇشىن ۇلكەن ونەگە، رۋحاني ازىق. اتاقتى ابىلايدىڭ اق تۋىن ۇستاعان، ءارى تالىمگەر ۇستازى، ەرلىك جانە تەڭدەسسىز باتىرلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ، جىراۋلار مەن اقىنداردىڭ ۋىتتى سوزىنە ارقاۋ بولعان ەر جاباي باتىردىڭ جەرلەنگەن جەرىنىڭ تابىلۋى قازاق تاريحى ءۇشىن دەماڭىزدى. ۇرپاقتارى تىنىمسىز ىزدەنىپ، قازاقتىڭ الىپ تۇلعاسىنىڭ جەرلەنگەن جەرىن سونوۋ قوستاناي وڭىرىندەگى اتباسار ماڭىنان تاۋىپ، ءسۇيىنشى سۇراعان جىلى حابار ەستىدىك. تالاي عاسىرلار بويى تاريح قويناۋىندا قۇپيا بولىپ قالعان جاباي بابامىزدىڭ قايتا تاريح بەتىنە ورالىپ، ۇرپاعىمەن قاۋىشۋى “رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ” جەمىسى. البەتتە، ءالى دە قازاقتىڭ قانشاما ءباھادۇر باتىرلارى مەن ەل باستاعان كوسەمدەرى، ءسوز باستاعان شەشەندەرى بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ وتىر؟ بۇل دا ىشكە تۇسكەن “جىلىم قۇرتتاي” ساياساتتىڭ سالقىنى بولعانى اقيقات. قازاقتىڭ باسىنا نەبىر زوبالاڭ شاق تۋىپ، بابالارىم قايدا تەنتىرەمەدى. ءبىرى يتجەككەنگە ايدالسا، ەندى ءبىرى “يتىشپەستىڭ الاكولى” دەگەندەي، تەنتىرەپ شەت ەل استى. ءالى دە شەكارانىڭ ءار جاعىندا ەكى كوزدەرى مولدىرەپ، جۇرەكتەرى ەلجىرەپ، قازاقستانعا سۇزىلە قارايتىندارى قانشا ما؟ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن “ەلگە ەل قوسىلسا قۇت” دەگەندەي، اتا-بابالارىنىڭ اتىنىڭ تۇياعىنىڭ ءىزى قالعان قازاق دالاسىنا كوشتىڭ باسىن اتا قونىسقا بۇردى. انشەيىندە “جىلاننىڭ باسىنا اق قۇيىپ شىعاراتىن” كەي قازاقتار سول قانداستارىمىزعا كىرپىدەي جيىرىلىپ، جات باۋىرلىق تانىتىپ، ۇكىلەپ “ورالمان” دەگەن ات تاڭدى. ونىمەن قويماي مۇرىندارىن ءشۇيىرىپ، نامىسىنا ءتيىپ “موڭعول، قىتاي، وزبەك، سارت ت. ب.” دەپ تومەندەتتى. نيەتتىڭ بۇزىلعانى وسى ەمەس پە؟ “ەلىم، جەرىم، ءوز قازاعىم” دەپ كەلگەن قانداستارىمىزعا بۇل ءسوز وڭاي تيمەگەنى بەلگىلى. ال شىن مانىسىندە سول كوشىپ كەلگەن باۋىرلارىمىز وزدەرىمەن بىرگە ۇمىت بولا باستاعان تاريحىمىز بەن شەجىرەمىزدى، اتا ءداستۇر مەن سالت-سانامىزدى، قول ونەرىمىزدى، كيىز ءۇي ت. ب. الا كەلدى. وسى قازاق “التاي قازاقتارىنىڭ ءانى” دەگەندى، “قارا جورعانى” بىلە مە ەكەن؟ سانامىزدىڭ ۋلانعانى وسىلايشا مەن مۇندالادى! اتاقتى عالىمدار، تاريحشىلار، جازۋشىلار مەن ونەرپازدار، سپورتشىلار ت. ب. تىڭ سەرپىن، جاڭا لەپ الا كەلدى. ولاردىڭ بار ايىبى اتا بابامنىڭ قونىسىنا كەلگەنى مەن ورىسشا بىلمەيتىندىگى جانە ەۆروپالىق ۇردىستەن بويلارىن الشاقتاپ سالعاندىعى بولاتىن. ء“وز بالاڭ وزەگىڭنەن تەپسە دە كەتپەيدى” دەگەندەي، قانى ءبىر جانى ءبىر اعايىن شىداپ، ءتوزىپ باقتى، اقىرى ءسىڭدى. وسى تۇستا قازاق قايتا تۇلەپ، قايتا تاريحقا مويىن بۇرا باستادى، جاڭعىردى. سول شەكارا اشىپ كەلگەندەر ۋاقىت وتە كەلە “اتالارىنىڭ باسىن” ىزدەي باستادى. ويتكەنى، ولاردىڭ بابالارى وسى وڭىردە قونىستانىپ، جاۋدىڭ جاعاسىن جىرتىپ، تالاي شايقاستاردا كوزگە تۇسكەن. جەر اتاۋلارىنىڭ ورىسشالانىپ كەتكەنى، وسى تۇستا كوپ كەدەرگى كەلتىرگەنى انىق. بۇل ەندى رەسەيدىڭ قۇيتىرقى ساياساتىنىڭ لاڭى. دەي تۇرساق تا، شىم-شىمداپ تاريح بەتتەرى ايقىندالا باستادى. كوز مايىن تاۋىسىپ ىزدەۋدىڭ ارقاسىندا بابالارىنىڭ قورىمدارى، زيراتتارى، اتا قونىستارى تابىلدى. تاريح بەتىندە جاڭا ەسىمدەر پايدا بولىپ، ۇرپاقتارى اتاۋسىز كەلگەن بابالارىنا ەسكەرتكىش بەلگى قويىپ، دۇعا باعىشتاپ اس بەردى. اتاپ ايتقاندا ەر جانىبەك، قوس قوجابەرگەن،بۇقارباي، بايتايلاق، شاكۋ، قاپتاعاي، بوتاقارا، پاڭ نۇرماعانبەت، كەتە، ەسەت، ماحامبەت، كوبەك، ەسەنەي، ۇلپان، جوبالاي، نۇرالى، شاقانتاي، ءمادي، ماتاق، نۇرا، تەڭىز،تۇرىم، كيىكباي، ءسابيت داموللا، احىت، وسپان، زۋقا ت. ب. ال ءبىز مۇحامەدقاناپيا (سەگىز سەرىنى) تاريحتا بولماعان دەپ لاعىپ ءجۇرمىز؟! بۇل دا سول قۇيتىرقى، جىمىسقى ساياساتتىڭ سالقىنى ەكەنى اقيقات. قازاقتىك مىقتىلارى، زيالىلارى الاشتىڭ اردى ەمگەن ۇلى، الىپ تۇلعاسى، قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى پرەمەر ءمينيسترى ساكەن سەيفۋلليندى نەگە ىزدەمەيدى؟ ءالى كۇنگە قاي جەردە سۇيەگىنىڭ جاتقانى بەيمالىم؟ ء“وزىم دەگەندە وگىز قارا كۇشىم بار” دەيتىن قازاق نەگە ءۇنسىز؟ ساكەندەي ازاماتتار ەندى قايتىپ كەلمەسى اقيقات! بۇعان نە سەبەپ، كىم كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر؟ الدە رۋلىق كەساپات كەدەرگى بولىپ وتىر ما؟ الكەي مارعۇلاننىڭ ءىزباسارلارى نەگە ءۇنسىز؟ ساكەننىڭ اتىلعانىنا عاسىردان جاڭا اسقان جوق پا؟ شىن ىزدەۋشى 5-10 عاسىر بۇرىن وتكەن باتىر بابالارىنىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنىن تاۋىپ، باسىنا بەلگى قويىپ جاتىر ەمەس پە؟ ولاردىڭ تاريحتا ويىپ تۇرىپ ورىن العانىن جەر، سۋ، تاۋ ت. ب. اتاۋلارى ايقىنداپ تۇر ەمەس پە؟ الدە سول بابالارىمىز تەك ءبىر رۋدىڭ عانا نامىسى ءۇشىن شاۋىپ، باستارىن قاتەرگە تىگىپ پە ەدى؟ ولار كۇللى الاشتىڭ ايبارلى باتىر-باھادۇرلەرى ەمەس پە؟ ال وسىنداي الىپ تۇلعالارىمىزدىڭ ەسىمىن ءبىلۋ وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن دە قاجەتتى، ءارى ماڭىزدى دۇنيە؟! ءالى دە ىزدەنىپ، تەڭدەسسىز باتىر بابالارىمىزدىڭ اتتارىن تاريحقا قايتارىپ، ۇلىقتاۋ پارىزىمىز. سول بابالارىمىزدىڭ اماناتىن اقتاۋ جولىندا بارىنشا كۇش جۇمىلدىرۋىمىز قاجەت. ەندەشە، كەمەڭگەر بابالارعا مىڭ مارتە تاعزىم! اللا جار بولىپ، قاسيەتتى دە كيەلى بابالارىمىزدىڭ رۋحى قولداسىن!
پىكىر قالدىرۋ