يت باسىنا ىركىت توگىلدى مە؟
kerey.kz
اتام زاماننان بەرى، جەتى قازىنانىڭ ءبىرى يت سانالادى. ەستى جانۋار قازاق تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ شارۋاشىلىق پەن اڭشىلىق سالالارىندا ماڭىزدى سەرىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى بولاتىن. الايدا، كەيبىر ازيات حالىقتارىنداي ءبىز يت ەتىن جەمەيمىز. كەيبىر ەۋروپالىق حالىقتارداي ءبىز يتپەن توسەكتەس جاتىپ، ونى وتباسى مۇشەسى دەپ سانامايمىز. دەمەك، ءبىز وسى جانۋاردى ءپىر تۇتپايمىز.
دەگەنمەن، كەيبىر قازاقستاندىقتار اياۋلى جازۋشىلارىمىزدى كەمسىتىپ، لاس حايۋاندى ماداقتاۋدا. مىسالى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارنايى بولىمشەسى – «ارىستان» قىزمەتىنىڭ ساپىندا لاقاپ اتى «شەرحان» دەگەن يت بار. دەمەك، وفيتسەر پوگونىن تاققان ماڭگۇرتتەر شەرحان مۇرتازا اتتى تانىمال قالامگەرىمىزدى ءيتتىڭ دارەجەسىنە تومەندەتتى. بالكىم، يتتەرگە عاشىق كينولوگتاردا «شاريك»، «جۋچكا» نەمەسە «تۋزيك» لاقاپ اتتارى تاۋسىلعان شىعار. سوندىقتان، ولار قازاق مادەني قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىن پايدالانا باستادى. ون ءتورت جىل بۇرىن، الگى «ارىستان»-نىڭ قىزمەتكەرلەرى قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ءبىرتۋار وكىلى التىنبەك سارسەنبايۇلى مەن ونىڭ كومەكشىلەرىن ءولتىردى. قازىر، وسى قىزمەتتىڭ وفيتسەرلەرى مارقۇم شەر-اعانىڭ ارۋاعىن قورلاپ، ونىڭ ەسىمىن يتكە قويدى. اتى-شۋلى «ارىستان» قازاعۋار كىسىلەرگە شابۋىلداپ، كىمگە قىزمەت ەتەدى؟! اش-جالاڭاش قازاقتارداي ەمەس، الگى «شەرحان» شاكالى كۇن سايىن ەت جەيدى. ءتىپتى، ونىڭ جابايى تابانى ءۇشىن ارنايى اياق كيىمى تىگىلگەن. كەزىندە، ماسكەۋ قالاسىنىڭ اكىمى يۋري لۋجكوۆتىڭ ميللياردەر-ايەلى ەلەنا باتۋرينانىڭ سارايى الدىندا الگى بيكەشتىڭ يتتەرىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن ءۇي سالىنعان ەدى. ءۇيسىز-كۇيسىز ساندالىپ كەتكەن رەسەيلىك قاڭعىباستار تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
ارينە، بۇنداي ارسىز ارەكەتتەر ورتالىقتىڭ باياعى شوۆينيستتىك ساياساتىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن، ءورىستىلدى جازعىش يزرايل مەتتەر 1960 جىلى «نوۆىي مير» جۋرنالىندا ميليتسيونەر ءيتىن جىرلايتىن «مۋحتار» حيكاياسىن جاريالادى. وسى شيمايلاردىڭ نەگىزىندە «كو منە، مۋحتار!» كوركەم ءفيلمى 1964 جىلى جارىق كوردى. سونىمەن، قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ داڭقتى اتى قور بولدى. ايتپاقشى، «مۋحتار» ءيتىنىڭ ءپروتوتيپى – لەنينگرادتىق ميليتسيانىڭ «سۋلتان» دەگەن شاكالى. كوردىڭىزدەر مە؟ نەگە لەنينگرادتىق شوۆينيستەر ءوز يتىنە «سولومون» لاقاپ اتىن قويمادى؟ ال، يزرايل مەتتەر ءوزىنىڭ حايۋان كەيىپكەرىنە نەگە «مويسەي» لاقاپ اتىن قويمادى؟ ويتكەنى، الگى ۇلتشىلدار ءۇشىن سولومون مەن مويسەي – كيەلى ەسىمدەر بولىپ تابىلادى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ الماتىدا دا يتسۇيگىش كەلىمسەكتەر قازاق داستۇرلەرىن اياق استى ەتتى. ەلىمىزدىڭ ساۋلەت ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنىڭ ءبىرى – «قازاقستان» قوناق ءۇيى – شاكالداردىڭ ويناسىنا اينالدى. ارداقتى تاريحشىمىز كارىشال اسان اتا «پريزراك نەزاۆيسيموستي»، 1997, كىتابىنىڭ 346 بەتىندە بىلاي دەيدى: «… گوسپودين نازارباەۆ نە سچيتاەت زازورنىم نانوسيت وسكوربلەنيا چەستي ي دوستوينستۆۋ كازاحسكوگو نارودا ۆ بولشوم ي مالوم، ناپريمەر، سداۆايا ۆ ارەندۋ سامۋيۋ پرەستيجنۋيۋ گوستينيتسۋ ۆ الماتى — «كازاحستان».
ەسلي ۆ بىلىە ۆرەمەنا ۆ رەستورانە ەتوي گوستينيتسى گوستي موگلي زاكازات كازى ي كارتا، جال ي جايا، تو سەگودنيا مەنيۋ سوستويت تولكو يز وسترىح سالاتوۆ تيپا «شيمچي» ي سوباچەي گولوۆى س مورسكوي كاپۋستوي، چتو ياۆلياەتسيا وسكوربلەنيەم چەستي ي دوستوينستۆا ليۋبوگو كازاحا. داجە بولشيە پورترەتى پرەزيدەنتا ي ەگو سۋپرۋگي سارى الپىسوۆنى، ۆيسياششيە نا ستەناح رەستورانا، نە كومپەنسيرۋيۋت وتسۋتستۆيا كازاحسكيح ناتسيونالنىح بليۋد ۆ رەستورانە سو ستول سيمۆوليچنىم نازۆانيەم».
سونىمەن، قازاقستاندا يتتەردىڭ مەرەيى ۇستەم. ءوز باسىم كۋا بولدىم: قازىرگى قىزىلوردا قالاسى مەن ورال شاھارىنىڭ كوشەلەرىندە بۇرالقى يتتەردىڭ سانى از ەمەس. ولاردىڭ ادام قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىنە ەشكىمنىڭ شارۋاسى جوق. سايلانباعان اكىمدەر قالالىق تۇرعىندار مەن قوناقتاردىڭ قامىن جەمەيدى. سايلانباعان باسشىلاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – جوعارىداعى اتقامىنەرلەرگە دەر كەزىندە ءتيىستى تولەمدەردى جاساۋ.
دانيار ناۋرىز
پىكىر قالدىرۋ