جاھان جاڭالىقتارى سۋرەتتەر سويلەيدى
ءۇستىرت ماۋگليى جانە تاعدىرى
kerey.kz
1957 جىلى تىكۇشاقپەن شىققان ءبىر توپ گەولوگتار ءۇستىرت جازىعىندا (تۇركىمەنستان مەن قاراقالپاقستاننىڭ شەكاراسىنداعى سارىقامىس كولىنىڭ جانىندا) قاسقىر اتۋمەن اينالىسقان.
گەولوگتار قاسقىرلاردى ىزىنەن قۋىپ كەلە جاتىپ ولاردىڭ اراسىندا شامامەن بەس جاسار قالىسپاي جۇگىرگەن بالانى كورىپ تاڭ قالادى. بالا قاسقىرلارمەن بىرگە اسپاننان تونگەن جاۋدان قاشۋعا تىرىسىپ كەلەدى.
ولار بارلىق قاسقىرلاردى اتىپ، بالانى قۇتقارۋدى ۇيعارادى. تىكۇشاقتى جەرگە قوندىرىپ بالانى ۇستاۋعا ارەكەتتەنەدى. الايدا بۇل ويلاعانداي وڭايعا سوقپادى. بالا قاسقىردىڭ بولتىرىگى قۇساپ ادامدارعا قاراي تىستەنىپ ايبات كورسەتكەن. دەگەنمەن گەولوگتار ونى قولعا ءتۇسىرىپ ، دارىگەردىڭ قاراۋىنا تاپسىرادى. بالانىڭ قاسقىر ۇيىرىنە قالاي تۇسكەنىن جانە اتا-اناسى كىم ەكەنى بەيمالىم. اۋرۋحانادا وعان وليگوفرەنيا دياگنوزى قويىلىپ، تاشاۋزداعى پسيحياتريالىق اۋرۋحاناعا ورنالاستىرىلعان.
ونىڭ ومىرىندە ادام قاتارىنا قوسىلۋدىڭ قيىن جانە قايعىلى كەزەڭى باستالادى. بالاعا جۇما جۇماەۆ ەسىمى بەرىلىپ وقىتۋعا كىرىسەدى. جۇما، قاسقىرلار ىسپەتتى ءتورت اياقپەن جۇرگەندىكتەن تىزەلەرى مەن شىنتاق تۇستارىنىڭ تەرىسى قاتايىپ قالعان. بىرتە-بىرتە دۇرىس جۋرۋگە، تاماق ىشۋگە، تىستەرىن تازارتۋعا، شاشتارىن تاراۋعا، ءتىپتى شاحمات ويناۋعا ۇيرەنەدى. كەيدە ايەل دارىگەرلەر وعان اياۋشىلىق ءبىلدىرىپ، ۇيدەن ءتاتتى كامپيتتەر اكەلىپ، ءىش كيىمدەرىن جۋاتىن.
ون بەس جاسىندا جۇما وقىپ جازۋدى ۇيرەنگەنىمەن قويماي ءتىپتى ونىڭ قاسقىر اراسىندا وتكەن ءومىرى تۋرالى ايتا باستاعان. كوبىنە اڭگىمەلەرى قاسقىرلاردىڭ وعان تانىتقان قامقورلىعى مەن تاماقپەن بولىسكەنى ، ال ادامداردىڭ ناشار قارىم-قاتىناسىمەن ونىڭ «وتباسىن» ولتىرگەنى جايىندا ايتىلاتىن ەدى. ول اتا – اناسىنىڭ ، باۋىرلارىنىڭ، قارىنداستارىنىڭ (قاسقىر) قالاي ولتىرىلگەنى تۋرالى كوزىنەن جاسى تامشىلاپ ەسكە تۇمىرەتىن. قانىشەر جاۋىزداردىڭ اسپاننان وق اتقاندارىن توبەگە ساۋساعىن شوشايتا كورسەتىپ وتىرادى.
جۇمانى ءبىر اۋرۋحانادان باسقا اۋرۋحاناعا اۋىستىرا بەرەتىن ەدى . تاشاۋزدان ول اشحابادقا، سودان كەيىن اشحابادتىڭ ەتەگىندەگى كالينينسكوە اۋىلىنداعى الاپەسپەن اۋىراتىن ناۋقاستار اراسىندا ۇستالدى. سودان كەيىن بەلگىلى ۋران شاحتاسىنا قاراستى قىزىلكولدىڭ (كراسنوۆودسك وبلىسى) جەرىنە اۋىستىرىلدى. ول كەزدە تۇرىكمەن رەجيسسەرلەرى بۇل ايماق تۋرالى فيلم ءتۇسىرۋدى ۇيعارعان، بىراق قاتاڭ تىيىم سالىندى.
90-جىلداردىڭ باسىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۇرىكمەندىك ماۋگلي تۋرالى اقپارات جاريالانعاننان كەيىن، ول تۋرالى ماتەريالدار دايىنداۋ ءۇشىن ماسكەۋدەن «موسكوۆسكي كومسومولەتس» گازەتى مەن «وگونيوك» جۋرنالى سياقتى تانىمال باسىلىمداردىڭ جۋرناليستەرى كەلدى. سونىمەن بىرگە، ورت ارناسىنىڭ «ۆزگلياد» باعدارلاماسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ۆلاد ليستەۆ جۇما جۇماەۆ تۋرالى باعدارلاما دايىندادى.
كەلگەن جۋرناليستەر جۇمانى حايۋاناتتار باعىنا اپارىپ قورشاۋدا وتىرعان قاسقىرلاردى كورسەتتى. ۆلاد ليستەۆتىڭ ايتۋىنشا، قاسقىرلاردى كورگەندە جۇمانىڭ مازاسى قاشىپ كوپكە دەيىن ۇندەمەي ، كەيىن قورشاۋ ىشىنە كىرۋگە تىرىسقان.
1992 جىلى جۇمانى اشحابادقا جەتكىزىپ رەجيسسەر بولات مانسۇروۆ ودان اناسىنىڭ سۋرەتىن سالىپ بەرۋىن وتىنىنگەن. جۇما بولسا قاسقىردىڭ سۋرەتىن سالىپ بەرىپتى. جۇما سوزدەردى جەتىك ايتا الماسا دا، وعان ايتىلعانىن سوزدەردى جاقسى تۇسىنەتىن . ب.مانسۇروۆ: «جۇما، بۇل – قاسقىر»، – دەپتى كۇلىمسىرەپ، سول ۋاقىتتا كوزىنە جاس الىپ: «بۇل مەنىڭ انام»، – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
وسى اڭگىمەدەن كەيىن رەجيسسەر «تۇركىمەن ماۋگلي» اتتى فيلم ءتۇسىرۋدى ۇيعارادى، بىراق كادرلاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى بولعانىنا قاراماستان، فيلمگە تىيىم سالىندى.
37 جاستا جۇما تولقۇجات پەن جاردەماقى الۋ قۇقىعىن الدى. بىراق ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن پسيحياتريالىق اۋرۋحانادا قالۋ قارالاستىرىلعان.
كەيىن جۇما ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتقا اۋىستىرىلدى. جۋرناليستەردىڭ ونىمەن سوڭعى سۇحباتى 1996 جىلى وتكەن، سودان كەيىن اۋرۋحانانىڭ ەسىكتەرى جاپپاي بارىنە جابىلعان. جۇما تۋرالى اقپارات قۇپيا تۇرىنە وتكەن. ونىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي وربىگەنى بەلگىسىز. ونىڭ قايتىس بولعانى دا، قايتىس بولماعانى دا بەلگىسىز قالدى.
الەمدە ايگىلى باسقا Mاۋگلي ادامدارىمەن سالىستىرعاندا جۇما الدەقايدا ۇزاق ءومىر سۇرگەن. ولاردىڭ كوپشىلىگى 40 جاسقا دەيىن جەر باسىپ جۇرسە جۇما تۋرالى دەرەك ۇزىلگەنگە شەيىن شامامەن 50 جاستا ەدى. قاسقىرلاردىڭ اراسىندا ول شامامەن 5 جىل ءومىر ءسۇردى دەسەك ، ادامدار اراسىندا 40 جىلدان استام ۋاقىت ءومىر سۇرگەن. الايدا ول ادامزات قوعامىن تۇسىنبەي ادامي بولمىستى قابىلداماعان سىقىلدى. جۇما جۇماەۆ فەنومەنى عىلىم ءۇشىن جاڭاشىلدىق بولاتىن. ونىڭ ەسىمى عىلىمي ادەبيەتكە ەنگەن.
قاراقالپاقستاندىق جازۋشى ءومىرباي وتەۋليەۆ: «جۇما قاراقالپاقستاننىڭ تەرريتورياسىندا، سارىقامىس كولىنىڭ جانىندا تابىلعان»، – دەيدى. – مەن بۇل تۋرالى ءۇستىرت شوپاندارىنان بىرنەشە رەت ەستىدىم. قاسقىرلار ەرەكشە سەزىمتالدىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.
بەلگىلى جازۋشى جانە جۋرناليست ءومىرباي وتەۋليەۆتىڭ شىعارمالارىندا قاسقىرلار تۋرالى كوپتەگەن مالىمەتتەر جازىلعان.
اۋدارعان داستان ابدىراحمانۇلى
پىكىر قالدىرۋ