Jahan jañalıqtarı Suretter söyleydi
ÜSTİRT MAUGLIİ JÄNE TAĞDIRI
kerey.kz
1957 jılı tikwşaqpen şıqqan bir top geologtar Üstirt jazığında (Türkimenstan men Qaraqalpaqstannıñ şekarasındağı Sarıqamıs köliniñ janında) qasqır atumen aynalısqan.
Geologtar qasqırlardı izinen quıp kele jatıp olardıñ arasında şamamen bes jasar qalıspay jügirgen balanı körip tañ qaladı. Bala qasqırlarmen birge aspannan töngen jaudan qaşuğa tırısıp keledi.
Olar barlıq qasqırlardı atıp, balanı qwtqarudı wyğaradı. Tikwşaqtı jerge qondırıp balanı wstauğa ärekettenedi. Alayda bwl oylağanday oñayğa soqpadı. Bala qasqırdıñ böltirigi qwsap adamdarğa qaray tistenip aybat körsetken. Degenmen geologtar onı qolğa tüsirip , därigerdiñ qarauına tapsıradı. Balanıñ qasqır üyirine qalay tüskenin jäne ata-anası kim ekeni beymälim. Auruhanada oğan oligofreniya diagnozı qoyılıp, Taşauzdağı psihiatriyalıq auruhanağa ornalastırılğan.
Onıñ ömirinde adam qatarına qosıludıñ qiın jäne qayğılı kezeñi bastaladı. Balağa Jwma Jwmaev esimi berilip oqıtuğa kirisedi. Jwma, qasqırlar ispetti tört ayaqpen jürgendikten tizeleri men şıntaq twstarınıñ terisi qatayıp qalğan. Birte-birte dwrıs juruge, tamaq işuge, tisterin tazartuğa, şaştarın tarauğa, tipti şahmat oynauğa üyrenedi. Keyde äyel därigerler oğan ayauşılıq bildirip, üyden tätti kämpitter äkelip, iş kiimderin juatın.
On bes jasında Jwma oqıp jazudı üyrengenimen qoymay tipti onıñ qasqır arasında ötken ömiri turalı ayta bastağan. Köbine äñgimeleri qasqırlardıñ oğan tanıtqan qamqorlığı men tamaqpen böliskeni , al adamdardıñ naşar qarım-qatınasımen onıñ «otbasın» öltirgeni jayında aytılatın edi. Ol ata – anasınıñ , bauırlarınıñ, qarındastarınıñ (qasqır) qalay öltirilgeni turalı közinen jası tamşılap eske tümiretin. Qanişer jauızdardıñ aspannan oq atqandarın töbege sausağın şoşayta körsetip otıradı.
Jwmanı bir auruhanadan basqa auruhanağa auıstıra beretin edi . Taşauzdan ol Aşhabadqa, sodan keyin Aşhabadtıñ etegindegi Kalininskoe auılındağı alapespen auıratın nauqastar arasında wstaldı. Sodan keyin belgili uran şahtasına qarastı Qızılköldiñ (Krasnovodsk oblısı) jerine auıstırıldı. Ol kezde türikmen rejisserleri bwl aymaq turalı fil'm tüsirudi wyğarğan, biraq qatañ tıyım salındı.
90-jıldardıñ basında bwqaralıq aqparat qwraldarı türikmendik Maugli turalı aqparat jariyalanğannan keyin, ol turalı materialdar dayındau üşin Mäskeuden «Moskovskiy komsomolec» gazeti men «Ogonek» jurnalı siyaqtı tanımal basılımdardıñ jurnalisteri keldi. Sonımen birge, ORT arnasınıñ «Vzglyad» bağdarlamasınıñ jürgizuşisi Vlad List'ev Jwma Jwmaev turalı bağdarlama dayındadı.
Kelgen jurnalister Jwmanı hayuanattar bağına aparıp qorşauda otırğan qasqırlardı körsetti. Vlad List'evtiñ aytuınşa, qasqırlardı körgende Jwmanıñ mazası qaşıp köpke deyin ündemey , keyin qorşau işine kiruge tırısqan.
1992 jılı Jwmanı Aşhabadqa jetkizip rejisser Bolat Manswrov odan anasınıñ suretin salıp beruin ötiningen. Jwma bolsa qasqırdıñ suretin salıp beripti. Jwma sözderdi jetik ayta almasa da, oğan aytılğanın sözderdi jaqsı tüsinetin . B.Manswrov: «Jwma, bwl – qasqır», – depti külimsirep, sol uaqıtta közine jas alıp: «Bwl meniñ anam», – dep jauap bergen eken.
Osı äñgimeden keyin rejisser «Türkimen Maugli» attı fil'm tüsirudi wyğaradı, biraq kadrlardıñ belgili bir böligi bolğanına qaramastan, fil'mge tıyım salındı.
37 jasta Jwma tölqwjat pen järdemaqı alu qwqığın aldı. Biraq ömiriniñ soñına deyin psihiatriyalıq auruhanada qalu qaralastırılğan.
Keyin Jwma arnayı mektep-internatqa auıstırıldı. Jurnalisterdiñ onımen soñğı swhbatı 1996 jılı ötken, sodan keyin auruhananıñ esikteri jappay bärine jabılğan. Jwma turalı aqparat qwpiya türine ötken. Onıñ keyingi tağdırı qalay örbigeni belgisiz. Onıñ qaytıs bolğanı da, qaytıs bolmağanı da belgisiz qaldı.
Älemde äygili basqa Maugli adamdarımen salıstırğanda Jwma äldeqayda wzaq ömir sürgen. Olardıñ köpşiligi 40 jasqa deyin jer basıp jürse Jwma turalı derek üzilgenge şeyin şamamen 50 jasta edi. Qasqırlardıñ arasında ol şamamen 5 jıl ömir sürdi desek , adamdar arasında 40 jıldan astam uaqıt ömir sürgen. Alayda ol adamzat qoğamın tüsinbey adami bolmıstı qabıldamağan sıqıldı. Jwma Jwmaev fenomeni ğılım üşin jañaşıldıq bolatın. Onıñ esimi ğılımi ädebietke engen.
Qaraqalpaqstandıq jazuşı Ömirbay Öteuliev: «Jwma Qaraqalpaqstannıñ territoriyasında, Sarıqamıs köliniñ janında tabılğan», – deydi. – Men bwl turalı Üstirt şopandarınan birneşe ret estidim. Qasqırlar erekşe sezimtaldığımen erekşelenedi.
Belgili jazuşı jäne jurnalist Ömirbay Öteulievtiñ şığarmalarında qasqırlar turalı köptegen mälimetter jazılğan.
Audarğan Dastan Abdırahmanwlı
Pikir qaldıru