كوز قاراس مادەنيەت رۋحانيات قازاق ءداستۇرى
تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى
kerey.kz
تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى. تاڭىرشىلدىك ۇعىمىندا كوپ دىندەر قاتارلى جاراتۋشىنى بار دەپ ەسەپتەيدى، بىراق ول ادامدارعا ەلشى جىبەرمەيدى، كوكتەن كىتاپ تۇسىرمەيدى، جاراتىلىسقا ء(سىز بەن بىزگە) “سالەم” جولدامايدى — دەگەن نانىم-سەنىم بار. جاراتۋشى بارلىعىن جەرگە قالدىرعان، ءبارى اينالىپ تۇراتىن مەحانيزم. سوندىقتان جاقسىلىق جاساساڭ دا، جاماندىق جاساساڭ دا وزىڭە اينالىپ كەلەدى. سول سەبەپتى تاڭىرشىلدىك ۇعىمىنداعى ەڭ نەگىزگى عيبادات — شىن كوڭىلدەن جاقسىلىق جاساۋ، بارىڭدى ءبولىپ بەرۋ. ونى رەپرەسسيا جىلدارىندا قازاق دالاسىنا ايدالىپ كەلگەن وزگە ۇلتتار جاقسى بىلەدى. ال قازاق نەگە قىرعىنعا ۇشىرادى..؟ وعان يسلام جاۋاپ بەرە المايدى، وعان تاڭىرشىلدىك جاۋاپ بەرەدى: قازاق قاشان دا جاۋىنگەر حالىق بولعان، كەشە عۇندار قىتايلارعا قاۋىپ توندىرسە، بۇگىن سول قىتايلاردىڭ ۇرپاقتارى بىزگە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. كەشە التىن وردا ورىستاردى ويناتسا، بۇگىن رەسەي ءبىزدى ويناتىپ جاتىر. بىراق قازاق قانشا جاۋىنگەر بولعانىمەن، قاي داۋىردە بولسا دا، قاي ەلدى جاۋلاسا دا جويىپ جىبەرۋدەن اۋلاق بولعان، ەرتەڭ اينالىپ كەلەتىن دۇنيە ەكەنىن تاڭىرشىلدىك ۇعىمىنان بىلگەن، سول سەبەپتى، ياعني قىرىپ جىبەرمەگەنىمىز ءۇشىن ءبىز دە كەشەگى رەپرەسسيادا جويىلىپ كەتۋدەن امان قالدىق. مەحانيزم با..؟ مەحانيزم! بۇكىل جاراتىلىس مەحانيزم. جەردىڭ اينالۋى ارقىلى كۇن مەن ءتۇننىڭ اۋىسۋى دا مەحانيزم. سوندىقتان بۇل ۇعىمدى عۇندار تاڭ-ءىڭىر دەپ تۇسىنگەن. كۇن مەن ءتۇن، تۋ مەن ءولۋ، جارىق پەن قاراڭعى، ءبارى دە اينالىپ تۇرادى، ويتكەنى جاراتىلىس سولاي، اي جەردى، جەر كۇندى، كۇن گالاكتيكانى اينالىپ جۇرەدى، ءومىر بۇل — قوزعالىس، ءومىر بۇل — شەڭبەر. ەگەر جەر كۇندى اينالماي قالسا، ياعني توقتاپ قالسا — تىرشىلىك تە توقتايدى. ءتىپتى ادام بالاسىنىڭ ومىرگە كەلىپ-كەتۋى دە مەحانيزم. تاڭىرلىك ۇعىمىندا ادام تۇبەگەيلى ولمەيدى، ءوز ۇرپاعىنان قايتىپ تۋادى، ياعني ءوز ۇرىعىنان ءوزى قايتىپ ومىرگە كەلەدى. تاڭىرشىلدىكتە “ادام ومىرگە نە ءۇشىن كەلەدى” دەگەن سۇراققا: ادام ءومىردى اينالدىرۋ ءۇشىن كەلەدى — دەپ جاۋاپ بەرەدى. ال يسلامدا: اللا ادامدى وزىنە (اللاعا) قۇلشىلىق ەتۋ ءۇشىن جاراتتى — دەيتىندەر بار. قۇلشىلىققا باس ۇرۋدىڭ ارتىندا كوممەرتسيا نەمەسە قانداي دا ءبىر مۇددە، يدەولوگيا جاتقان بولۋى مۇمكىن. ال تاڭىرشىلدىكتەگى “قۇلشىلىق” ول — ەسەسىز جاقسىلىق جاساۋ، ونداي جاقسىلىق كوممەرتسيامەن ءبىر قازاندا قاينامايدى. ەسەسىز جاقسىلىق كورگەن ادام: تاڭىردەن قايتسىن — دەپ ريزاشىلىعىن بىلدىرەتىن بولعان، وعان جاقسىلىق جاساعان ادام دا ريزا بولىپ قالعان، ويتكەنى تاڭىرشىلدەر بىلەدى بۇل ءومىردىڭ بۋمەرانگ ەكەنىن. بۇل مەنىڭ تاڭىرشىلدىك تۋرالى جەكە تۇسىنىگىم، بىراق تاڭىرشىلدىك ءدىن ستاتۋسىنا ەشقاشان كوتەرىلە العان ەمەس، سەبەبى ودا يسلامداعىداي پايعامبار جوق، يسلامداعىداي كوكتەن تۇسكەن كىتاپ جوق (كوكتەن كىتاپ تۇسپەيتىنىن ءبارىمىز بىلەمىز), جانە ەشقاشان ءدىني جورىق جاساماعان. ەگەر تاڭىرشىلدەر ءدىني جورىق جاساعاندا، اراب تۇبەگىنەن دە، پارسى جاعالاۋىنان دا بۇل كۇندەرى شىڭعىس، كەتبۇعا، ۇكىتاي، تولە، جولشى ەسىمدى ارابتار مەن يرانداردى كەزدەستىرۋىمىز مۇمكىن ەدى. بۇل تاڭىرشىلدىك تۋرالى جەكە ويىم بولعانىمەن، جەكە سەنىمىم ەمەس، ءبىر كەزدەردەگى ۇلى يمپەريانىڭ ءىلىمى، نانىم-سەنىمى. التىن وردا ءتاڭىرى ءىلىمىن قالاي يسلامعا ايىرباستادى — سولاي بيلىگىنەن ايىرىلدى. ويتكەنى تاڭىرشىلدىكتە: قاراپايىم عانا ءومىردى ءتۇسىندىرۋ بولاتىن، ال يسلامدا قورقىتىپ-ۇركىتۋ بولدى. ايتپەسە جارتى الەمدى ۋىسىندا ۇستاعان كوشپەندىلەر باسقاشا قالاي ءوز بيلىگىنەن ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن ەدى..؟ ات تۇياعىنىڭ دۇبىرىمەن-اق جاۋىنىڭ تىزەسىن قالتىراتقان كوشپەندىلەر جورىعىنىڭ ماقساتى ءدىن تاراتۋ ياكي سول جەرگىلىكتى حالىقتى داستۇرىنەن، نانىم-سەنىمىنەن ايىرۋ ەمەس، بالكي بىتىراڭقى حالىقتاردى بىرىكتىرىپ، باسقارۋ تەتىگىن ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ بولاتىن. ال، باسقارۋ جۇيەسى ءبىر قالىپتى ەلدەردى كوشپەندىلەر دالاسىنا تۇمسىعىن تىققانى ءۇشىن تۇرە قۋىپ تاستاپ وتىرعان، مىسالى: حيۋا حاندىعى، سول كەزدە وتىرار پارسىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن حيۋالىقتاردىڭ قولىندا بولاتىن جانە دەشتى قىپشاقتىڭ ەسەبىنەن ءوز اۋماعىن كەڭەيتۋ جوسپارلارى دا بولعان. شىڭعىسحان كەلىپ، ولاردى تۇرە قۋىپ تاستادى. ايتپەسە شىڭعىسحان كيىز ۇيدە وتىرعان قازاقتى شاپپاعان بولاتىن. “وتىرار كىتاپحاناسىن ورتەدى” دەگەن اڭگىمە بار، سوعىس بولعان جەردە كىتاپحانا تۇگىل ودان دا زورى ورتەنىپ كەتەدى. شىڭعىسحان ناق سول كىتاپحانانى ورتەۋ ءۇشىن شابۋىلدايتىنداي نادان ەمەس، ونىڭ ادىلدىگى سونشا جاۋ تاراپتان شەبەر جاۋىنگەر تۇتقىنعا تۇسسە، ءولتىرىپ تاستاماي، ءوز قاتارىنا قوسىپ العان، شەبەرلىكتى، ارتىقشىلىقتى باعالاي بىلگەن ادام. بىراق سول بوتەن جۇرتتىڭ جاۋىنگەر، دانىشپان، كورەگەندەرىن ءوز قاتارىنا قوسا تۇرىپ ء“تاڭىرشىل بولۋىڭ كەرەك” دەپ شارت قويماعان. سونداي بابالارىمىز ءومىردى — شەڭبەر دەپ تۇسىنگەن. قانداي ارەكەت قىلاسىڭ — سوعان جاراسا ارتىقشىلىعىڭ الدىڭنان شىعادى دەگەن قاراپايىم دا تەرەڭ تۇسىنىكتە بولعان، شىڭعىسحان اسكەرىنىڭ جىلدام قيمىلداۋى دا سول تۇسىنىكتەن تۋعان. ءومىر — شەڭبەر، ءبىر باسىندا ءوزىڭ، ءبىر باسىندا قوزعالىسىڭنىڭ جەمىسى. ەگەر قازىر جاقسى قوزعالساڭ — اينالىپ كەلگەندەگى ناتيجەسى: جاقسى ءونىم، زور جەتىستىك، مول نەسىبە. جانە تاڭىرشىلدەر تاڭىردەن جاقسى ايەل سۇراعان، تەكتى جەردەن قىز الۋعا تىرىسقان، بۇل — ءتاڭىر زاڭدىلىعى، ويتكەنى قوزعالىسىڭدى بەرەكەلى ەتەتىن ايەل ادام. قوزعالىسىڭا بوتەن بىرەۋ قيانات قىلسا دا — ءتاڭىر زاڭدىلىعىنا قارسى شىققان بولىپ ەسەپتەلەدى. ەگەر قول استىڭدا بىرەۋ جۇمىس اتقارسا، اقىسىن لايىقتى تۇردە بەر، بۇل ونىڭ قوزعالىسى، ءومىرى. ياكي بىرەۋدىڭ قوزعالىسپەن جاساعان ەڭبەگىن (ەگىن بولسىن، مال بولسىن) ۇرلاما، زاڭدىلىققا قارسى شىققان بولىپ ەسەپتەلەسىڭ، بۇنىڭ سوڭى باياندى بولمايدى. ايەل تاقىرىبىنا قايتا ورالسام، تاڭىرشىلدەر ايەل ادامعا ايىزىن قاندىرۋشى رەتىندە ياكي ۇرپاعىن كوبەيتۋشى عانا رەتىندە قاراماعان، وت باسى، وشاق قاسىنىڭ بەرەكەسى رەتىندە قاراعان. سوندىقتان ىرىس-نەسىبە سۇرايتىن ءتاڭىردىڭ ايەل بەينەسىندە ەلەستەتكەن، ول — ۇماي انا. ايەل ادامدى ەكىنشى ساتىعا قويعانىمەن، وعان وزىنە لايىقتى قۇرمەت كورسەتكەن. تاڭىرشىلدەردە توقال الۋ كەم دە كەم بولعان. توقالدى قانداي جاعدايدا العان..؟ ەگەر اعاسى قايتىس بولسا، جەڭگەسىن ەكىنشى ايەل ەتىپ العان، ەگەر ۇيلەنبەگەن بولسا ءتىپتى ءبىرىنشى ايەل ەتىپ العان، سونىمەن بار ءومىرىن بىرگە كورگەن. “ەگەر قايىنىسى بولماسا شە” دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. وندا قايىناعاسى العان، بىراق نەگىزىنەن قايىنىسىنە تيەتىن بولعان. سوندىقتان تاڭىرشىلدەر بويجەتكەن قىزى مەن ولىكتى وڭ جاققا قويىپ وتىرعان، ەكەۋى دە قايتىپ كەلمەيتىندەر. “تاڭىرشىلدەر توقال الماسا، شىڭعىسحاننىڭ 500 ايەلى بولعان” دەۋىڭىز مۇمكىن. شىڭعىسحان شاماننان: قالاي قىلسام ۇزاق ءومىر سۇرەم — دەپ سۇراعاندا، شامان: كوپ ايەل ال، ول سەنىڭ ۇزاق ءومىر سۇرۋىڭە سەپتىگىن تيگىزەدى — دەگەن. ءسىرا شاماننىڭ ايتقىسى كەلگەن: قازاقتىڭ “ۇرپاعىڭمەن مىڭ جاسايسىڭ” دەگەن سوزىنە سايادى. شىڭعىسحان كوپ جاعدايدا جاۋلاعان جەرلەرىنىڭ قىزدارىنا ۇيلەنگەن. جالپى، تاڭىرشىلدىك ومىرگە كەلىپ، كەتە سالعان ءدىن ەمەس، ونى ۇستانعان نەبىر ۇلى تۇلعالار بار. ەندەشە سول تۇلعالاردى، تاريحىمىزدى زەرتتەۋ باردا — تاڭىرشىلدىك بار. سالەممەن، ماڭگىلىك تاقىرىپتى ارەڭ تۇيىندەگەن باقبەرگەن.
باقبەرگەن ارىسلانباي
پىكىر قالدىرۋ