تاۋلى قاراباق تالاي عاسىردان بەرى ءتۇرلى اسكەرلەر مەن پاتشالىقتاردىڭ جولايرىعىندا جاتىر. ايماقتاعى كيكىلجىڭدى تولىق توقتاتۋ ارەكەتتەرىنىڭ تىعىرىققا تىرەلە بەرەتىن سەبەبى دە سوندا.

وڭتۇستىك كاۆكازدىڭ بيىك شىڭدارى مەن شولەيت جازىقتارىنىڭ ورتاسىندا، يمپەريالاردىڭ اراسىنداعى توعىز جولدىڭ تورابىندا جاتقان تاۋلى قاراباق قايتادان كەسكىلەسكەن ۇرىس وشاعىنا اينالدى. ازەربايجان مەن ارمەنيا ءبىر-بىرىنە قايتا وق جاۋدىرا باستادى، بۇل – سوعىستى توقتاتۋ تۋرالى 1994 جىلعى كەلىسىمنەن بەرگى ەڭ ءىرى قاقتىعىس.

27 قىركۇيەكتە قاقتىعىس بۇرق ەتكەلى كەمىندە 532 سولداتتىڭ ءومىرىن جالماعان ۇرىس سوۆەت زامانىنا، ءتىپتى ودان ارىدەگى تاريحقا جەتەلەيدى.

تاۋلى قاراباقتاعى كونفليكت توڭىرەگىندەگى باستى جايتتارعا نازار اۋدارايىق.

تاريحقا ۇڭىلسەك…

كاۆكاز جەرىنە باسقالاردى ايتپاعاندا، ريمدىكتەر، ارابتار، وتتوماندىقتار، سەفەۆيد پارسىلار جانە ورىستار اسكەر جىبەرگەن.

مۇندا ب.ز.د. 300 جىلداردان باستاپ ارمەنيا كورولدىگى بولعان. ارمەنيا ۇلتشىلارىنىڭ كوبى ءۇشىن بۇل – ۇلتتىڭ داڭقتى تاريحىنىڭ بەلگىسى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، “تاۋلى قاراباقتىڭ زاڭدى قوجايىنى كىم؟” دەگەن سۇراققا جاۋاپتى وسىدان تارقاتۋ كەرەك.

قازىرگى ارميانداردىڭ كوبى بۇل تاۋلى اۋداندى ەجەلگى ارمەنيا كورولدىگىنىڭ ءبىر بولىگى قۇرمەتىنە “ارتساح” دەپ اتايدى.

19 عاسىردا كوبىنە حريستيان ارمياندار قونىستانعان بۇل ولكە يراننىڭ سەفەۆيد ديناستياسىنىڭ قولاستىنداعى ازەري تۇرىك باسقارعان (حان دەپ اتايدى) جارتىلاي تاۋەلسىز ايماق بولعان. 1800 جىلداردىڭ باسىندا ول رەسەي يمپەرياسىنىڭ باقىلاۋىنا ءوتتى، ال 1918 جىلعى بولشەۆيكتەر رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن سوۆەت وداعىنىڭ قۇرامىنا كىردى.

ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى ۆاكۋم مەن رەسەيدەگى ازامات سوعىسى كەزىندەگى حاوس تۇسىندا ارمياندار مەن ازەربايجاندار بىرنەشە رەت قاقتىعىستى. 1920 جىلى رەسەي “ترانسكاۆكاز ايماعى” دەپ اتاعان ءوڭىردى قىزىل ارميا باسىپ العان سوڭ اتىس تولاستادى.

ستالين مۇراسى

سوۆەت وداعىنىڭ اۆتوكرات باسشىسىنا اينالعانعا دەيىن-اق يوسيف ستالين تاۋلى قاراباق ءۇشىن بىتىسپەس داۋعا سەبەپ بولعان شەشىمدەردى قابىلدانۋىنا ۇلەس قوستى.

1920 جىلدارى ۆلاديمير لەنين كوممۋنيستىك بيلىكتى نىعايتۋعا كۇش سالىپ جاتقاندا ستالين ۇلتتار جونىندەگى كوميسسار قىزمەتىن اتقاردى، ونىڭ باستى مىندەتى شالعايداعى ايماقتار مەن جەكەلەگەن ۇلتتاردى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قولاستىنا جيناۋ بولدى.

تاريحشىلار “ستالين كارتا سىزىپ، اكىمشىلىك شەكارالاردى انىقتاۋ ءىسىن باسقارعان تۇستا كەي شەكارالاردى ءوز قالاۋىمەن وزگەرتىپ، ءبىر حالىقتى ادەيى ەكىگە ءبولىپ تاستاعان” دەيدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، وسى ارقىلى ول كەي ەتنوستىق توپتاردىڭ ساياسي كۇش-قۋاتىن السىرەتۋدى كوزدەگەن.

قاراباقتىڭ شەكاراسى 1923 جىلى سىزىلىپ، تاۋلى قاراباق اۆتونوميالىق وبلىسى ازەربايجان سسر-ءىنىڭ قۇرامىنا كىردى. سونىمەن بىرگە وسى تۇستا ازەربايجاندار قونىستانعان ناحيچەۆان ايماعى دا قۇرىلدى. ازەربايجانعا تيەسىلى بۇل ايماق ارمەنيا مەن يران اراسىندا قالىپ قويدى، ول ەلدىڭ قالعان بولىگىمەن شەكتەسپەيدى.

سودان كەيىنگى جىلداردا سوۆەت وداعى مەن كوممۋنيستىك پارتيا جانە ماسكەۋدەگى باسشىلىق ارازدىق تۋعىزادى-اۋ دەگەن ۇلتتىق جانە ءدىني پىكىرلەردىڭ بارلىعىن قاتاڭ باقىلاپ وتىردى. بۇل باقىلاۋ 1988 جىلعا دەيىن سوزىلدى…

اگدامنان اسكەرانعا

1980 جىلداردىڭ سوڭىندا ميحايل گورباچەۆتىڭ قايتا قۇرۋ ساياساتى مەن اشىقتىعى كەزىندە جاعداي ۋشىقتى. 1988 جىلى 20 اقپاندا تاۋلى قاراباقتىڭ جەرگىلىكتى حالىق دەپۋتاتتار كەڭەسى (باسىم بولىگى ارميانداردان قۇرالعان) ارمەنياعا قوسۋلى ماسەلەسىن كوتەردى. ول ۋاقىتتا تاۋلى قاراباقتا تۇراتىن 190 مىڭ ادامنىڭ تورتتەن ءۇشى ارمياندار ەدى، قالعانى ازەربايجاندار بولاتىن.

بۇل نيەت باكۋدە قارسىلىققا ۇشىراپ، ەرەۆاندا قولداۋعا يە بولدى. تاۋلى قاراباق دەپۋتاتتارىنىڭ مالىمدەمەسىنەن كەيىن ازەربايجاندىقتار مەن ارمياندار اسكەران قالاسىنىڭ ماڭىندا قاقتىعىستى. بۇل – تاۋلى قاراباقتاعى العاشقى قانتوگىس ەدى.

كەيىن بەس كۇن وتكەن سوڭ ازەربايجاندىقتار باكۋ شەتىندەگى سۋمگايت قالاشىعىندا تۇراتىن ارمياندارعا شابۋىل جاسادى. رەسمي دەرەك بويىنشا، 32 ادام قايتىس بولعان. بىراق ارمياندار جۇزدەگەن ادام قازا تاپقانىن ايتادى.

ودان كەيىن 1988-91 جىلدارى ارمەنيا مەن ازەربايجان زاڭداردى، شەكارانى بۇزىپ، رەفەرەندۋم وتكىزىپ، جاعدايدى ۋشىقتىرۋعا تىرىستى. 1991 جىلى تامىز-قىركۇيەكتە ەكى ەل سوۆەت وداعىنان تاۋەلسىزدىگىن الىپ، جانجال قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاستى. ارتىنشا، 1992 جىلى اقپاندا ەكى تاراپ سوۆەت وداعىنان قالعان قارۋلاردى قولدانىپ، ءبىر-بىرىنە سوعىس اشتى.

1992 جىلى اقپاندا ارميانداردان قۇرىلعان قارۋلى جاساق ازەربايجاننىڭ حودجالى قالاسىنا باسىپ كىرىپ، بەيبىت تۇرعىنداردى جاپپاي ءولتىردى. “حودجالى قىرعىنى” دەپ اتالاتىن وقيعادان جۇزدەگەن بەيبىت ادام قازا تاپتى.

بۇزىلا بەرەتىن بەيبىت كەلىسىم

ەكى ەل اراسىنداعى سوعىس 1994 جىلى توقتادى. بۇل كەزدە تاۋلى قاراباقتىڭ باسىم بولىگىن، ياعني، ازەربايجان اۋماعىنىڭ 20 پايىزىن ەتنيكالىق ارمياندار باقىلاۋعا العان ەدى. باكۋ ءۇشىن بۇل ۇلكەن جەڭىلىس بولدى. 30 مىڭداي ادام قازا تاۋىپ، جۇزدەگەن مىڭ ادام ۇيلەرىن تاستاپ قاشۋعا ءماجبۇر بولدى.1995 جىلى ەۋروپا قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ارمەنيا مەن ازەربايجان قاقتىعىسىن شەشۋ ءۇشىن مينسك توبىن جاساقتادى. بۇل كەلىسىمگە فرانتسيا، رەسەي جانە اقش وكىل بولىپ كىردى. بىراق بۇل كەلىسىم دىتتەگەن ماقساتىنا جەتكەن جوق.

بۇۇ تاۋلى قاراباق ايماعىن رەسمي تۇردە ازەربايجان اۋماعى دەپ مويىنداپ، ەكى ەلدى ماسەلەنى بەيبىت جولمەن شەشۋگە شاقىرىپ كەلەدى.

ەكى تاراپتىڭ پرەزيدەنتى 2001 جىلى مينسك توبىنىڭ باستاماسىمەن فلوريدادا (اقش) كەزدەسىپ، جانجالدى شەشەتىن ماڭىزدى كەلىسىمگە كەلگەنىمەن، بۇل كەلىسىمنىڭ دە كۇشى ۇزاققا سوزىلمادى.

ەكى تاراپ ء“تۇيىسۋ سىزىعى” دەپ اتالاتىن تۇستا ءجيى قاقتىعىسىپ قالدى. ۇلكەن سوعىسقا ۇلاسپاسا دا، بۇل قاقتىعىستاردا دا ادام شىعىنى بولدى. ازەربايجان مۇناي مەن گازدان تۇسكەن تابىسىنان جۇزدەگەن ميلليون دوللار قارجى جۇمساپ، جاڭا سوعىس باستالۋى مۇمكىن دەپ اسكەري تەحنيكالارىن جاڭارتتى.

قازىر تاۋلى قاراباقتىڭ بولاشاقتاعى ستاتۋسى، سول ايماققا جاپسارلاسا جاتقان ەتنيكالىق ارميانداردىڭ باقىلاۋىنداعى جەرلەردىڭ ەندىگى تاعدىرى كەلىسىمگە كەلۋگە كەدەرگى بولىپ تۇر.

2020 جىلدىڭ كۇزىندەگى قاقتىعىس

2020 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن ەكى ەل اراسىنداعى ەڭ ءىرى قاقتىعىس 2016 جىلى ساۋىردە بولىپ، 200 سولدات پەن بەيبىت تۇرعىن قازا بولدى.

2020 جىلعى قاقتىعىستىڭ تۇتانۋىنا جاڭا قارۋ تۇرلەرىنىڭ، ياعني دروندار مەن ۇشقىشسىز ۇشاتىن تەحنيكالاردىڭ پايدا بولۋ دا اسەر ەتتى. بۇعان دەيىن ەكى ەلدە دە اۋە تەحنيكالارى از بولعاندىقتان اتىستاردىڭ كوبى قۇرلىق اسكەرى ارقىلى جۇرگەن. بىراق كەيىنگى جىلدارى ازەربايجان كوپ قارجى ءبولىپ، يزرايلدەن ليتسەنزياسى بار دروندار، تۇركيانىڭ جەتىلدىرىلگەن ۇشقىشسىز اۋە تەحنيكالارىن ساتىپ الدى.

كەيبىر باقىلاۋشىلار سىرتقى كۇشتەردىڭ، مينسك توبىنىڭ وكىلدەرى اقش پەن فرانتسيانىڭ تاۋلى قاراباقتاعى قازىرگى قاقتىعىسقا كوڭىل بولمەي وتىرعانىن ايتادى. الەم كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن اۋرە تۇسسە، اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ اكىمشىلىگى ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەردى ىسىرىپ قويىپ، قاراشادا وتەتىن سايلاۋدىڭ شارۋاسىمەن ابىگەر بولىپ جاتىر.

وسى تۇستا ازەربايجاننىڭ بايىرعى قولداۋشىسى تۇركيا ايماققا كوز تىگىپ، وڭتۇستىك كاۆكازعا ىقپال ەتىپ وتىرعان رەسەيمەن باسەكەلەسىپ وتىر.

تۇركيا قازىرگى قاقتىعىستا بىلەك سىبانا كىرىستى. انكارانىڭ ازەربايجاندىق كۇشتەرگە قولداۋ جىبەرىپ وتىرعانى دا ايتىلدى. ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە، ارمەنياعا دا، ازەربايجانعا دا ميلليونداعان دوللارعا قارۋ ساتقان رەسەي تاۋلى قاراباقتاعى جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا مۇددەلى ەمەس. ماسكەۋ ءوزىنىڭ ىقپالى جۇرەتىن ايماققا تۇركيانىڭ كىرگەنىن دە قالامايدى.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى