Taulı Qarabaq talay ğasırdan beri türli äskerler men patşalıqtardıñ jolayrığında jatır. Aymaqtağı kikiljiñdi tolıq toqtatu äreketteriniñ tığırıqqa tirele beretin sebebi de sonda.

Oñtüstik Kavkazdıñ biik şıñdarı men şöleyt jazıqtarınıñ ortasında, imperiyalardıñ arasındağı toğız joldıñ torabında jatqan Taulı Qarabaq qaytadan keskilesken wrıs oşağına aynaldı. Äzerbayjan men Armeniya bir-birine qayta oq jaudıra bastadı, bwl – soğıstı toqtatu turalı 1994 jılğı kelisimnen bergi eñ iri qaqtığıs.

27 qırküyekte qaqtığıs bwrq etkeli keminde 532 soldattıñ ömirin jalmağan wrıs sovet zamanına, tipti odan äridegi tarihqa jeteleydi.

Taulı Qarabaqtağı konflikt töñiregindegi bastı jayttarğa nazar audarayıq.

TARIHQA ÜÑİLSEK…

Kavkaz jerine basqalardı aytpağanda, rimdikter, arabtar, ottomandıqtar, sefevid parsılar jäne orıstar äsker jibergen.

Mwnda b.z.d. 300 jıldardan bastap Armeniya korol'digi bolğan. Armeniya wltşılarınıñ köbi üşin bwl – wlttıñ dañqtı tarihınıñ belgisi. Olardıñ aytuınşa, “Taulı Qarabaqtıñ zañdı qojayını kim?” degen swraqqa jauaptı osıdan tarqatu kerek.

Qazirgi armyandardıñ köbi bwl taulı audandı ejelgi Armeniya korol'diginiñ bir böligi qwrmetine “Arcah” dep ataydı.

19 ğasırda köbine hristian armyandar qonıstanğan bwl ölke Irannıñ Sefevid dinastiyasınıñ qolastındağı Äzeri türik basqarğan (han dep ataydı) jartılay täuelsiz aymaq bolğan. 1800 jıldardıñ basında ol Resey imperiyasınıñ baqılauına ötti, al 1918 jılğı bol'şevikter revolyuciyasınan keyin Sovet odağınıñ qwramına kirdi.

Birinşi düniejüzilik soğıstan keyingi vakuum men Reseydegi azamat soğısı kezindegi haos twsında armyandar men äzerbayjandar birneşe ret qaqtığıstı. 1920 jılı Resey “Transkavkaz aymağı” dep atağan öñirdi Qızıl armiya basıp alğan soñ atıs tolastadı.

STALIN MWRASI

Sovet odağınıñ avtokrat basşısına aynalğanğa deyin-aq Iosif Stalin Taulı Qarabaq üşin bitispes dauğa sebep bolğan şeşimderdi qabıldanuına üles qostı.

1920 jıldarı Vladimir Lenin kommunistik bilikti nığaytuğa küş salıp jatqanda Stalin wlttar jönindegi komissar qızmetin atqardı, onıñ bastı mindeti şalğaydağı aymaqtar men jekelegen wlttardı Kommunistik partiyanıñ qolastına jinau boldı.

Tarihşılar “Stalin karta sızıp, äkimşilik şekaralardı anıqtau isin basqarğan twsta key şekaralardı öz qalauımen özgertip, bir halıqtı ädeyi ekige bölip tastağan” deydi. Sarapşılardıñ aytuınşa, osı arqılı ol key etnostıq toptardıñ sayasi küş-quatın älsiretudi közdegen.

Qarabaqtıñ şekarası 1923 jılı sızılıp, Taulı Qarabaq avtonomiyalıq oblısı Äzerbayjan SSR-iniñ qwramına kirdi. Sonımen birge osı twsta äzerbayjandar qonıstanğan Nahiçevan' aymağı da qwrıldı. Äzerbayjanğa tiesili bwl aymaq Armeniya men Iran arasında qalıp qoydı, ol eldiñ qalğan böligimen şektespeydi.

Sodan keyingi jıldarda Sovet odağı men Kommunistik partiya jäne Mäskeudegi basşılıq arazdıq tuğızadı-au degen wlttıq jäne dini pikirlerdiñ barlığın qatañ baqılap otırdı. Bwl baqılau 1988 jılğa deyin sozıldı…

AGDAMNAN ASKERANĞA

1980 jıldardıñ soñında Mihail Gorbaçevtiñ qayta qwru sayasatı men aşıqtığı kezinde jağday uşıqtı. 1988 jılı 20 aqpanda Taulı Qarabaqtıñ jergilikti halıq deputattar keñesi (basım böligi armyandardan qwralğan) Armeniyağa qosulı mäselesin köterdi. Ol uaqıtta Taulı Qarabaqta twratın 190 mıñ adamnıñ törtten üşi armyandar edi, qalğanı äzerbayjandar bolatın.

Bwl niet Bakude qarsılıqqa wşırap, Erevanda qoldauğa ie boldı. Taulı Qarabaq deputattarınıñ mälimdemesinen keyin äzerbayjandıqtar men armyandar Askeran qalasınıñ mañında qaqtığıstı. Bwl – Taulı Qarabaqtağı alğaşqı qantögis edi.

Keyin bes kün ötken soñ äzerbayjandıqtar Baku şetindegi Sumgait qalaşığında twratın armyandarğa şabuıl jasadı. Resmi derek boyınşa, 32 adam qaytıs bolğan. Biraq armyandar jüzdegen adam qaza tapqanın aytadı.

Odan keyin 1988-91 jıldarı Armeniya men Äzerbayjan zañdardı, şekaranı bwzıp, referendum ötkizip, jağdaydı uşıqtıruğa tırıstı. 1991 jılı tamız-qırküyekte eki el Sovet odağınan täuelsizdigin alıp, janjal qarulı qaqtığısqa wlastı. Artınşa, 1992 jılı aqpanda eki tarap Sovet odağınan qalğan qarulardı qoldanıp, bir-birine soğıs aştı.

1992 jılı aqpanda armyandardan qwrılğan qarulı jasaq Äzerbayjannıñ Hodjalı qalasına basıp kirip, beybit twrğındardı jappay öltirdi. “Hodjalı qırğını” dep atalatın oqiğadan jüzdegen beybit adam qaza taptı.

BWZILA BERETİN BEYBİT KELİSİM

Eki el arasındağı soğıs 1994 jılı toqtadı. Bwl kezde Taulı Qarabaqtıñ basım böligin, yağni, Äzerbayjan aumağınıñ 20 payızın etnikalıq armyandar baqılauğa alğan edi. Baku üşin bwl ülken jeñilis boldı. 30 mıñday adam qaza tauıp, jüzdegen mıñ adam üylerin tastap qaşuğa mäjbür boldı.1995 jılı Europa qauipsizdik jäne ıntımaqtastıq wyımı Armeniya men Äzerbayjan qaqtığısın şeşu üşin Minsk tobın jasaqtadı. Bwl kelisimge Franciya, Resey jäne AQŞ ökil bolıp kirdi. Biraq bwl kelisim dittegen maqsatına jetken joq.

BWW Taulı Qarabaq aymağın resmi türde Äzerbayjan aumağı dep moyındap, eki eldi mäseleni beybit jolmen şeşuge şaqırıp keledi.

Eki taraptıñ prezidenti 2001 jılı Minsk tobınıñ bastamasımen Floridada (AQŞ) kezdesip, janjaldı şeşetin mañızdı kelisimge kelgenimen, bwl kelisimniñ de küşi wzaqqa sozılmadı.

Eki tarap “Tüyisu sızığı” dep atalatın twsta jii qaqtığısıp qaldı. Ülken soğısqa wlaspasa da, bwl qaqtığıstarda da adam şığını boldı. Äzerbayjan mwnay men gazdan tüsken tabısınan jüzdegen million dollar qarjı jwmsap, jaña soğıs bastaluı mümkin dep äskeri tehnikaların jañarttı.

Qazir Taulı Qarabaqtıñ bolaşaqtağı statusı, sol aymaqqa japsarlasa jatqan etnikalıq armyandardıñ baqılauındağı jerlerdiñ endigi tağdırı kelisimge keluge kedergi bolıp twr.

2020 JILDIÑ KÜZİNDEGİ QAQTIĞIS

2020 jıldıñ qırküyegine deyin eki el arasındağı eñ iri qaqtığıs 2016 jılı säuirde bolıp, 200 soldat pen beybit twrğın qaza boldı.

2020 jılğı qaqtığıstıñ twtanuına jaña qaru türleriniñ, yağni drondar men wşqışsız wşatın tehnikalardıñ payda bolu da äser etti. Bwğan deyin eki elde de äue tehnikaları az bolğandıqtan atıstardıñ köbi qwrlıq äskeri arqılı jürgen. Biraq keyingi jıldarı Äzerbayjan köp qarjı bölip, Izrail'den licenziyası bar drondar, Türkiyanıñ jetildirilgen wşqışsız äue tehnikaların satıp aldı.

Keybir baqılauşılar sırtqı küşterdiñ, Minsk tobınıñ ökilderi AQŞ pen Franciyanıñ Taulı Qarabaqtağı qazirgi qaqtığısqa köñil bölmey otırğanın aytadı. Älem koronavirus pandemiyasımen äure tüsse, AQŞ prezidenti Donal'd Tramptıñ äkimşiligi diplomatiyalıq kelissözderdi ısırıp qoyıp, qaraşada ötetin saylaudıñ şaruasımen äbiger bolıp jatır.

Osı twsta Äzerbayjannıñ bayırğı qoldauşısı Türkiya aymaqqa köz tigip, Oñtüstik Kavkazğa ıqpal etip otırğan Reseymen bäsekelesip otır.

Türkiya qazirgi qaqtığısta bilek sıbana kiristi. Ankaranıñ äzerbayjandıq küşterge qoldau jiberip otırğanı da aytıldı. Sarapşılardıñ sözinşe, Armeniyağa da, Äzerbayjanğa da milliondağan dollarğa qaru satqan Resey Taulı Qarabaqtağı jağdaydıñ uşığuına müddeli emes. Mäskeu öziniñ ıqpalı jüretin aymaqqa Türkiyanıñ kirgenin de qalamaydı.

Azat Europa / Azattıq radiosı