الاش ارىسى – مىرجاقىپ دۋلاتوۆ 135 جاستا
kerey.kz
جيىرما جاسىندا ۇلتىن وياتىپ، ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ تۋىلعانىنا بيىل 135 جىل تولىپ وتىر. ەلىم دەپ، جەرىم دەپ حالقى ءۇشىن جانىن اياماعان اتامىزدىڭ بۇل جاسىن اتاپ ءوتۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە.
الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ۇلتى ءۇشىن جاساعان قىزمەتتەرى، ەڭبەكتەرى قازىرگى تاڭدا ءار قازاققا ايان جانە ماقتانىش. نەبارى جيىرما ءتورت جاسىندا «Oيان، قازاق!»، – دەپ ۇلتىنا ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الاش قوزعالىسىنىڭ باسىندا تۇرعان ەدى. بۇل جولدا ول كىسى كوپ ەڭبەك ەتتى. 
پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ەزگىسى كۇشەيىپ تۇرعاندا، اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءومىر سۇرگەن م.دۋلاتوۆ جاستىعىنا قاراماستان، ۇلتىنا ايانباستان قىزمەت ەتكەن ۇلى تۇلعا! جاستايىنان اتا-اناسىنان ايىرىلسادا ساعى سىنباي العا ۇمتىلدى. حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتاۋعا سەرت بەرىپ، حالىق ىسىنە بار بولمىسىمەن، ىنتا-جىگەرىمەن ارالاسادى. وسى جولدا قايراتكەر 1904 جىلى ومبى قالاسىنا كەلدى. وسىندا قانى بولەك بولسادا حالقىنا دەگەن قىزمەتى ءبىر، اعاسىنداي بولعان الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنوۆپەن تانىستى. سول كەزدەن باستاپ ءبىرى-ۇستاز، ءبىرى-شاكىرىت بولىپ اجىرامادى.
1905 جىلى ا.بايتۇرسىنوۆپەن بىرگە ول قارقارالىداعى بۇقارالىق جۇمىستارعا قاتىسادى. سول جىلى قوياندى جارمەڭكەسىندە جازىلىپ، 14500 ادام قول قويعان «قارقارالى پەتيتسياسىن» جازعانداردىڭ ءبىرى بولدى. 1907 جىلى م.دۋلاتوۆ كونستيتۋتتسيالىق دەموكراتتار پارتياسى دەلەگاتتارى قاتارىندا سانكت-پەتەربۋرگكە بۇكىلرەسەيلىك سەزگە باردى. سول جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جالعىز عانا ءنومىرى شىققان «سەركە» گازەتىندە «جاستارعا ولەڭى» باسىلىپ شىقتى.
پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىل ساياساتىنان، بارلىق اۋىرتپالىق پەن قيىندىقتارىنان ەركىندىككە شىعۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قاراڭعىلىقتان شىعىپ، ناداندىقتان ارىلۋ كەرەكتىگىن م.دۋلاتوۆ جاقسى ءبىلدى. 1909 جىلى تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى قازان قالاسىنداعى «شارق» باسپاسىنان «ويان، قازاق» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىقتى. حالقىنىڭ جاعدايىن ويلاعان اقىن، ەل جۇرتىنا وسى ولەڭ ارقىلى بىلاي دەپ ۇران تاستادى:
«كوزىڭدى اش، ويان، قازاق، كوتەر باستى،
وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.
جەر كeتتi, ءدىن ناشارلاپ، حال ھارام بوپ،
قازاعىم، ەندى جاتۋ جاراماس-تى».
ۇكىمەت تاراپىنان قارسىلىق الىپ، تاركىلەنسەدە قازاق حالقى ونى جاتقا ايتا باستادى. ولەڭنىڭ مازمۇنى كەڭ تاراپ، كوپ ادامعا قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. وسىلايشا، مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان، قازاعى» ۇلتتىڭ رۋحىن وياتتى. ەجەلدەن اتا-بابامىزدان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان جەردەن، تىلدەن، دىننەن، مادەنيەتتەن ايىرىلىپ قالماۋعا شاقىردى. قازاق ۇلتشىلدارى پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى شىققاندا «ويان، قازاقتى» وزدەرىنە ۇران رەتىندە قولداندى.
تاريحشى اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىس ءوزىنىڭ «الاش ءھام الاشوردا» كىتابىندا بۇل ەڭبەك تۋرالى: «م.دۋلاتوۆتىڭ «ويان قازاق» ەڭبەگى قاتتى سىنعا الىندى، ەڭ الدىمەن ءوز ۋاقىتى ءۇشىن اسا ۇلكەن ماڭىزعا يە بولدى» – دەپ، قازاق ينتەلەگەنتسياسىنىڭ شىعارماشىلىعى مەن ساياسي ءىس-ارەكەتتەرىنە وتە قاتال ءارى ادىلەتسىز باعا بەرىلگەنىن ايتادى. بەلگىلى تاريحشى عالىم مامبەت قويگەلديەۆتىڭ ايتۋىنشا، «ويان، قازاق» كىتابى XX عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىنداعى ءتۇرلى توپتاردىڭ ءبارىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
اقىن ولەڭدەرىنىڭ باستى تاقىرىبى – ەل تاعدىرى بولدى. ول ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىندا جازىقسىزدان قۇربان بولدى. 1929 جىلى ەش جازىقسىز قازاق زيالىلارىمەن بىرگە «ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىلىپ قامالدى. سول جىلى تەرگەۋدە ۇلتشىل دەپ كىنا تاعىلعاندا: «ءبىز تەك ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ وزىمىزگە ءتيىستى بولسا دەپ تىلەيمىز»، – دەپ تۇسىنىكتەمە بەردى. ءبىراز جىل تۇرمەگە جابىلدى. 1935 جىلدىڭ 5-ءشى قازانىندا سوسناۆسك ستانتسياسىنداعى لاگەر لازارەتىندە اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمدى. م.دۋلاتوۆتىڭ اتىن اقتاپ شىعارۋعا قىزى گۇلنار سەپتىگىن تيگىزدى. قىزىنىڭ باستاماسىمەن 1988 جىلى م.دۋلاتوۆ اقتالدى. بۇل ۋاقىتتا الاش ارىستارى ا.بايتۇرسىنوۆ پەن ءا.بوكەيحانوۆتا اقتالعان بولاتىن. مۇنداي ارىستاردىڭ قۇرمەتىنە 2005 جىلى قازاقتىڭ قارا شاڭىراقتارىنىڭ ءبىرى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ، م.دۋلاتوۆقا ارناپ بەدەرلى مۇسىننەن جاسالعان (بارەلەف) ەسكەرتكىش اشىلدى.
قورىتا ايتقاندا، «ەر ەسىمى – ەل ەسىندە» – دەمەكشى الاش ارداقتىسى بولعان م.دۋلاتوۆ حالقىنىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالادى. الاش قايراتكەرلەرى اڭساپ، مۇرات ەتكەن تاۋەلسىز مەملەكەتتە بۇل قايراتكەرلەردىڭ ەرەن ەڭبەگىن ۇرپاقتارى ەشقاشان ۇمىتپايدى. مىرجاقىپ دۋلاتوۆ قازاق ەلى تاريحىندا وشپەس ءبىر ءىز قالدىردى.
ءسوز سوڭىندا ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ا.بايتۇرسىنوۆ پەن م.دۋلاتوۆقا ايتقان ءبىر ءسوزىن ەسكە الساق دەيمىز: «شىراعىم احمەت، مىرجاقىپ، سەندەردىڭ تاڭداعان جولدارىڭ اباقتى جول، ازاپتى جول. بىراق ءبىر نارسەنى تۇسىنىڭدەر. باياعىدا دوڭىز بەن اققۋ دوس بولىپتى. سوندا ءبىر كۇنى دوڭىز اققۋدكان: «ەي، اققۋ، سەن كۇن بار دەيسىڭ، سول كۇندى مەن نە ءۇشىن كورمەيمىن، –دەپتى. سوندا اققۋ بىلاي ءتىل قاتقان ەكەن. «ەي، دوڭىز، سەنى اللا تومەن قاراتىپ جاراتقان، سوندىقتان سەن اسپانداعى كۇندى كورە المايسىڭ، – دەپتى. وسى ويدى ايتا كەلىپ، ءاليحان بوكەيحانوۆ مىناداي تۇجىرىم جاسايدى: – شىراعىم احمەت، مىرجاقىپ، سەندەردەن كەيىن كۇندى كورە بىلەتىن ۇرپاق كەلەدى. سول كۇندى كورەتىن ۇرپاق سەندەردى ۇلكەن قۇرمەتپەن ەسكە الاتىن بولادى. وكىنبەڭدەر! كۇرەس جولىنا تۇسكەندەرىڭە ەشقاشان وكىنبەڭدەر، – دەيدى. سونى ۇلكەن قۇرمەتپەن ەسكە الاتىن ۇرپاق ءبىز بولايىق اعايىن!
بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.
شۇعىلا پالان، 1 كۋرس ستۋدەنتى.
پىكىر قالدىرۋ