Tarih Twlğalar Ädebi älem

Alaş arısı – Mirjaqıp Dulatov 135 jasta

kerey.kz

 |  Nov 8, 2020

     Jiırma jasında wltın oyatıp, wran salğan Mirjaqıp Dulatovtıñ tuılğanına biıl 135 jıl tolıp otır. Elim dep, jerim dep halqı üşin janın ayamağan  atamızdıñ bwl jasın atap ötu biz üşin ülken märtebe.

Alaş qozğalısınıñ körnekti qayratkeri Mirjaqıp Dulatovtıñ wltı üşin jasağan qızmetteri, eñbekteri qazirgi tañda är qazaqqa ayan jäne maqtanış. Nebäri jiırma tört jasında «Oyan, qazaq!», – dep wltına wran salğan Mirjaqıp Dulatov Alaş qozğalısınıñ basında twrğan edi.  Bwl jolda ol kisi köp eñbek etti.  

Patşa ökimetiniñ otarşıldıq ezgisi küşeyip twrğanda, aumalı-tökpeli zamanda ömir sürgen  M.Dulatov jastığına qaramastan, wltına ayanbastan qızmet etken wlı twlğa! Jastayınan ata-anasınan ayırılsada sağı sınbay alğa wmtıldı. Halqınıñ mwñın mwñdap,  joğın joqtauğa sert berip, halıq isine bar bolmısımen, ınta-jigerimen aralasadı. Osı jolda qayratker 1904 jılı Ombı qalasına keldi. Osında qanı bölek bolsada halqına degen qızmeti bir, ağasınday  bolğan Alaş ardaqtısı Ahmet Baytwrsınovpen tanıstı. Sol kezden bastap biri-wstaz, biri-şäkirit bolıp ajıramadı.

1905 jılı A.Baytwrsınovpen birge ol Qarqaralıdağı bwqaralıq jwmıstarğa qatısadı. Sol jılı Qoyandı järmeñkesinde jazılıp, 14500 adam qol qoyğan «Qarqaralı peticiyasın» jazğandardıñ biri boldı. 1907 jılı M.Dulatov Konstitutciyalıq demokrattar partiyası delegattarı qatarında Sankt-Peterburgke Bükilreseylik s'ezge bardı. Sol jılı Sankt-Peterburgte jalğız ğana nömiri şıqqan «Serke» gazetinde «Jastarğa öleñi» basılıp şıqtı.

Patşa ökimetiniñ otarşıl sayasatınan, barlıq auırtpalıq pen qiındıqtarınan erkindikke şığu üşin eñ aldımen qarañğılıqtan şığıp, nadandıqtan arılu kerektigin M.Dulatov jaqsı bildi. 1909 jılı  twñğış öleñder jinağı Qazan qalasındağı «Şarq» baspasınan «Oyan, qazaq» degen atpen basılıp şıqtı. Halqınıñ jağdayın oylağan aqın, el jwrtına osı öleñ arqılı bılay dep wran tastadı:

«Köziñdi aş, oyan, qazaq, köter bastı,

Ötkizbey qarañğıda beker jastı.

Jer ketti, din naşarlap, hal haram bop,

Qazağım, endi jatu jaramas-tı».

Ükimet tarapınan qarsılıq alıp, tärkilensede qazaq halqı onı jatqa ayta bastadı. Öleñniñ mazmwnı keñ tarap, köp adamğa qızığuşılıq tudırdı. Osılayşa, Mirjaqıp Dulatovtıñ «Oyan, qazağı» wlttıñ ruhın oyattı. Ejelden ata-babamızdan mwra bolıp kele jatqan jerden, tilden, dinnen, mädenietten ayırılıp qalmauğa şaqırdı. Qazaq wltşıldarı patşa ükimetine qarsı şıqqanda «Oyan, qazaqtı» özderine wran retinde qoldandı.

Tarihşı akademik Keñes Nwrpeyis öziniñ «Alaş häm Alaşorda» kitabında bwl eñbek turalı: «M.Dulatovtıñ «Oyan qazaq» eñbegi qattı sınğa alındı, eñ aldımen öz uaqıtı üşin asa ülken mañızğa ie boldı»  – dep, qazaq intelegenciyasınıñ şığarmaşılığı men sayasi is-äreketterine öte qatal äri ädiletsiz bağa berilgenin aytadı. Belgili tarihşı ğalım Mämbet Qoygeldievtiñ aytuınşa, «Oyan, Qazaq» kitabı XX ğasır basındağı qazaq qoğamındağı türli toptardıñ bäriniñ köñilinen şıqtı.

Aqın öleñderiniñ bastı taqırıbı – el tağdırı boldı. Ol eliniñ täuelsizdik jolında jazıqsızdan qwrban boldı. 1929 jılı eş jazıqsız qazaq ziyalılarımen birge «wltşıl» degen ayıp tağılıp   qamaldı. Sol jılı tergeude wltşıl dep kinä tağılğanda:  «Biz tek öz memleketimizdiñ özimizge tiisti bolsa dep tileymiz», – dep tüsinikteme berdi. Biraz jıl türmege jabıldı. 1935 jıldıñ 5-şi qazanında Sosnavsk stanciyasındağı lager' lazaretinde auır nauqastan köz jwmdı. M.Dulatovtıñ atın aqtap şığaruğa qızı Gülnär septigin tigizdi. Qızınıñ bastamasımen 1988 jılı M.Dulatov aqtaldı. Bwl uaqıtta Alaş arıstarı A.Baytwrsınov pen Ä.Bökeyhanovta aqtalğan bolatın. Mwnday arıstardıñ qwrmetine 2005 jılı qazaqtıñ qara şañıraqtarınıñ biri äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq  universitetinde Ä.Bökeyhanov, A.Baytwrsınov, M.Dulatovqa  arnap bederli müsinnen jasalğan (barel'ef) eskertkiş aşıldı.

Qorıta aytqanda, «Er esimi – el esinde» – demekşi  Alaş ardaqtısı bolğan M.Dulatov halqınıñ jadında mäñgi saqtaladı. Alaş qayratkerleri añsap, mwrat etken täuelsiz memlekette bwl qayratkerlerdiñ eren eñbegin wrpaqtarı eşqaşan wmıtpaydı.  Mirjaqıp Dulatov qazaq eli tarihında öşpes bir iz qaldırdı.

Söz soñında Älihan Bökeyhanovtıñ  A.Baytwrsınov  pen M.Dulatovqa aytqan bir sözin eske alsaq deymiz: «Şırağım Ahmet, Mirjaqıp, senderdiñ tañdağan joldarıñ abaqtı jol, azaptı jol. Biraq bir närseni tüsiniñder. Bayağıda doñız ben aqqu dos bolıptı. Sonda bir küni doñız aqqudkan: «Ey, aqqu, sen kün bar deysiñ, sol kündi men ne üşin körmeymin, –depti. Sonda aqqu bılay til qatqan eken. «Ey, doñız, seni Alla tömen qaratıp jaratqan, sondıqtan sen aspandağı kündi köre almaysıñ, – depti. Osı oydı ayta kelip, Älihan Bökeyhanov  mınaday twjırım jasaydı: – Şırağım Ahmet, Mirjaqıp, senderden keyin kündi köre biletin wrpaq keledi. Sol kündi köretin wrpaq senderdi ülken qwrmetpen eske alatın boladı. Ökinbeñder! Küres jolına tüskenderiñe eşqaşan ökinbeñder, – deydi. Sonı ülken qwrmetpen  eske alatın wrpaq biz bolayıq ağayın!

Bolat SAYLAN, Äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Şwğıla PALAN, 1 kurs studenti.