بۇگىن، 12 ءساۋىر كۇنى ادام بالاسىنىڭ عارىشقا ۇشقانىنا 60 جىل تولىپ وتىر. 1961 جىلى وسى كۇنى سوۆەت عارىشكەرى يۋري گاگارين بايقوڭىر ايلاعىنان جەر وربيتاسىنا ۇشقان ەدى. وسىلايشا سسسر عارىشتى يگەرۋدە امەريكادان وزعانداي بولدى. گاگاريننىڭ ۇشۋى اقش-قا قالاي اسەر ەتتى؟ الپىس جىل ىشىندە عارىشتى يگەرۋ قاي دەڭگەيگە جەتتى؟ يلون ماسك كوسموناۆتيكا سيمۆولىنا اينالدى ما؟ ازاتتىق راديوسىنىڭ ورىس قىزمەتى وسى جانە وزگە دە سۇراقتاردى دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دجون لونگسدونمەن جانە Russianspaceweb سايتىنىڭ جەتەكشىسى اناتولي زاكپەن تالقىلادى.
امەريكالىقتاردىڭ ءوز عارىش قاھارماندارى بار جانە عارىش تاريحى دا باي. ال رەسەي حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنا جاساعان درامالىق قيىن-قىستاۋ ساپارلارىمەن ەسكە تۇسەدى. دجون لوگسدوننىڭ ايتۋىنشا، اقش-تىڭ عارىشتى زەرتتەۋ باعدارلاماسىن قولعا الۋىنا، ايعا ساپارعا دايىندالۋىنا گاگارين تۇرتكى بولعان.
– كەڭەس وداعىنىڭ بۇل جەتىستىگىن (ادامدى عارىشقا ءبىرىنشى بولىپ ۇشىرۋىن – رەد.) بۇكىل الەم تاڭدانا قابىلدادى، – دەيدى دجون لوگسدون. ءتىپتى، ريم پاپاسىنىڭ ءوزى گاگاريننىڭ عارىشقا ساپارىن بارىنە ورتاق يگىلىك دەپ اتادى. الپىس جىل وتكەننەن كەيىن گاگارين عارىشقا ۇشپاعانعا دەيىن نەنى بىلمەگەنىمىزدى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. ءبىز ادامداردىڭ عارىش كەڭىستىگىندە جانە جەرگە كەلگەننەن كەيىن ءتىرى قالار-قالماسىن دا بىلمەدىك. جەردى اينالىپ شىققاننان كەيىن گاگاريننىڭ قايتىپ كەلۋىنىڭ ءوزى باستى جەتىستىك بولدى دەپ ايتار ەدىم. امەريكانى بۇل جاڭالىق ەسەڭگىرەتىپ تاستادى. سوۆەت وداعى جەردىڭ جاساندى سەرىگىن جىبەرىپ، ءبىزدى (امەريكانى – رەد.) باسىپ وزدى. ودان كەيىن سوۆەت عارىش اپپاراتى ايعا قوندى. ارتىنان سوۆەت عارىشكەرى عارىشقا ۇشتى. جاس پرەزيدەنتىمىز دجون كەننەدي مۇنى ورەسكەل جاعداي دەپ اتاپ، ايعا ادام جىبەرۋ مىندەتىن قويدى. اقش پەن سسسر عارىشقا ادام ۇشىرۋدى ءبىر ۋاقىتتا جوسپارلاي باستادى. بىراق سوۆەت وداعى ر-7 قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىرانىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدى باسىپ وزدى. بۇل زىمىران اۋىر يادرولىق وقتۇمسىقتى جەتكىزۋ ءۇشىن قۇراستىرىلعان ەدى. بىزدە 50-جىلدارى وربيتاعا اۋىر عارىش كەمەسىن جەتكىزۋگە قابىلەتتى زىمىران بولعان جوق، سوندىقتان ءبىز قاتتى اسىقپادىق. بىراق گاگاريننىڭ ساپارى جاعدايدى وزگەرتتى.
– كەيىنگى 60 جىلدا ادامدى عارىشقا ۇشىرۋداعى جەتىستىكتى قالاي باعالايسىز؟ ءبىز پلانەتاارالىق ساپاردى ارمانداعانىمىزبەن، جەر وربيتاسىنان الىسقا شىعا قويمادىق قوي؟
– اۋەلى، 1969-1972 جىلدارى ايدا 12 امەريكالىقتىڭ بولعانىن ۇمىتپاۋ كەرەك. كەڭەس وداعى ايعا ۇشۋعا ءسال-اق قالعانىمەن، ن-1 اسا اۋىر زىمىرانىن قولدانىسا المادى. كەمىندە 21 جىل بويى حالقارالىق عارىش ستانتسياسىندا ۇنەمى ادام بولدى. قازىر اقش تا، رەسەي دە ادامدى جەر وربيتاسىنان تىس جەرلەرگە جىبەرۋگە نيەتتى. ارينە، عارىش كەڭىستىگىن اۆتومات عارىش اپپاراتتارى ارقىلى قولداناتىنىمىزدى دا ۇمىتپاۋ كەرەك. بايلانىس جۇيەسى، ناۆيگاتسيا، بارلاۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. مۇنىڭ ءبارى – عارىشتى زەرتتەگەننىڭ جانە يگەرگەننىڭ ناتيجەسى. باسقارىلاتىن ساپارلاردى ايتساق، بۇل الدىمەن ءبىزدىڭ قيالىمىزعا اسەر ەتەدى. بۇل ءبىزدى شابىتتاندىرادى. جاڭا نارسەنى بايقاپ كورۋ، ادامزاتتىڭ تاجىريبەسىن كەڭەيتۋ، جەر اتموسفەراسىنان تىس جەرلەردە بولۋ – ادامداردىڭ عارىشقا ساپارىنىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى.
– عارىشقا ادام ۇشىرۋدا الدا نە كۇتىپ تۇر دەپ ويلايسىز؟
– مەنىڭشە، اقش پەن ونىڭ سەرىكتەستەرى الداعى ونجىلدىقتا – 2030 جىلعا قاراي ايعا ادام جىبەرەدى. ودان ەرتە جىبەرۋى دە مۇمكىن. رەسەي مەن قىتاي اي ستانتسياسىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. 2040 جىلى جەر تۇرعىندارىنىڭ مارسقا دا جەتۋى عاجاپ ەمەس. ءبىزدىڭ مارسقا قونىستانۋىمىز ەكىتالاي، بىراق تەحنيكالىق مۇمكىندىك بار كەزدە مۇنداي عارىش ساپارى ءبارىبىر جۇزەگە اسىرىلادى.
– كەيىنگى كەزدەرى اقش رەسەي مەن قىتايدىڭ سپۋتنيككە قارسى قارۋدى سىناعانىن ءجيى جازادى. ءسىز بىرلەسكەن زەرتتەۋ، عارىشتى قولدانۋ تۋرالى ايتىپ وتىرسىز، بىراق بۇل وقيعانىڭ ەكىنشى اسپەكتىسى دە بار عوي. بۇل عارىشتى ميليتاريزاتسيالاۋ. بۇل فەنومەن قانشالىق قورقىنىشتى؟
– عارىش گاگاريننىڭ ساپارىنا دەيىن دە ميليتارلانعان ەدى. اسكەريلەر العاشقى سپۋتنيك ۇشىرىلعاننان-اق عارىشتى ءوز ماقساتىندا پايدالانۋعا تىرىستى. عارىشتاعى باسقا وبەكتىلەردى جويۋ ماقساتىندا ول جەردە قارۋ ۇستاۋ تەندەنتسياسى الاڭداتادى. اقش، رەسەي، قىتاي عارىشتا پايدالانۋعا بولاتىن قارۋ-جاراق جۇيەسىن جاساپ جاتىر. وسى كۇنگە دەيىن عارىش كەڭىستىگى قارۋلى قاقتىعىستاردان ادا ەدى. بولاشاقتا دا بۇعان جول بەرمەيمىز دەپ ۇمىتتەنەمىن. بىراق عارىشتا ەشقاشان اسكەري قاقتىعىس بولمايدى دەپ ويلاۋ اڭعالدىق بولار ەدى، – دەيدى دجون لوگسدون.
– اناتولي زاك، «روسكوسموستىڭ» قازىرگى باسشىسى ايدى وتارلاۋ نەمەسە يگەرۋ، مارسقا ساپار تۋرالى ايتقاندى جاقسى كورەدى.
– قازىرگى تاڭدا رەسەيدە (ايدى) وتارلاۋعا قاجەتتى تەحنيكالىق قۇرالدار مەن تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر جوق. «روسكوسموس» باسشىسى ايتقان شەڭبەردە دە وعان تەحنيكالىق مۇمكىندىك جوق. بىراق عارىشكەرلەرىن ايعا قوندىرۋ رەسەيدىڭ عارىشقا ادام ۇشىرۋ باعدارلاماسىنىڭ رەسمي ماقساتى سانالادى. ەكونوميكالىق جانە تەحنيكالىق مۇمكىندىگى جەتسە، رەسەي مۇنىمەن ءسوزسىز اينالىسادى.
– 70-جىلدارى سوۆەت ادامدارىن ايعا ادام جىبەرۋدىڭ قاجەتى جوق، روۆەردى ۇشىرسا جەتەدى دەپ سەندىردى.
– رەسەي – ءوز پروپاگانداسىنىڭ قۇربانى. سەبەبى سوۆەت عارىشكەرلەرى ايعا قونا الماعاندا، ولار اي روۆەرى مۇنى ادامنان دا ارتىق ورىندايدى دەگەن ۇران تاراتتى. بىراق شىن مانىندە اي روۆەرلەرى قانشالىق جەتىلگەن بولسا دا، ادامنىڭ قونۋى جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. بىراق قاي جەردە ادام، قاي جەردە تەحنيكا قاجەت ەكەنى ءالى انىقتالماعان.
مەن عارىش تەحنيكاسى جەتىلگەن سايىن ادامنىڭ ايعا ۇشاتىنىنا، ول جاقتا گەولوگيالىق بارلاۋ جاسايتىنىنا، ىرگەلى زەرتتەۋلەر، عىلىمي جانە وندىرىستىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىنىنە سەنىمدىمىن. سەبەبى، ادامزاتتا جەردەن تىس جەردە ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى بولۋى كەرەك. ماسەلە تەحنيكالىق دەڭگەيدە مۇنىڭ قالاي جۇزەگە اساتىنىندا.
اي مەن مارستى يگەرۋ ءۇشىن رادياتسيا، شاڭ، جەر بەتىندەگى وتكىر تاستار، تابيعي كەدەرگىلەر سەكىلدى ماسەلەلەردى دە شەشۋ كەرەك. بۇل ماسەلەلەردى اشىق عارىشتا، حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنا ۇقسايتىن مودۋل بازالارىن سالۋ ارقىلى شەشكەن جەڭىلىرەك. ايعا قونۋ دا، مارسقا قونۋ دا جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا كۇمانىم جوق. بىراق ادام ءوزى باراتىن ۇزاقمەرزىمدى بازاسىن ايدا سالا ما، مارستا ما، الدە جاساندى قونىستانۋ جاساي ما – بۇل ءالى دە جاۋابى جوق سۇراق.
– رەسەيدە كەيىنگى 10-15 جىلدا كۇتپەگەن جانە مىقتى قارسىلاس پايدا بولدى. بۇل – يلون ماسك پەن ونىڭ SpaceX كومپانياسى. بۇل امەريكالىق عارىش باعدارلاماسىن جەكەشەلەندىرۋ ناتيجەسى دەۋگە دە بولادى. وسىلايشا ناسا وربيتالى ۇشۋعا عارىش كەمەسىن جاساۋ پروتسەسىنەن وزدىگىنەن شەتتەتىلدى.
– يلون ماسك رەسەيدى كوممەرتسيالىق نارىقتان ىعىستىرىپ تاستادى. رەسەيدە قازىر شاعىن سەكتور عانا قالدى جانە رەسەي سونى دامىتۋعا تىرىسىپ جاتىر. مىسالى، كىشىگىرىم اپپاراتتار «سويۋز» زىمىرانىمەن ۇشىرىلادى. بىراق قىمبات تۇراتىن، ەڭ تابىستى سەگمەنتتى رەسەي ىشكى ىستەردىڭ دۇرىس ۇيىمداسپاعانىنان جانە يلون ماسكتىڭ ىسكەرلىگىنەن جوعالتىپ الدى.
– ول ناقتى نەنى جوعالتتى؟
– ول گەوستانتسيالىق وربيتاعا كوممەرتسيالىق ماقساتتا ۇشىرۋ، ورتا جانە تومەنگى وربيتالارعا ۇلكەن اپپاراتتار جىبەرۋ، زاماناۋي بايلانىس سپۋتنيگى نارىعىنان ايىرىلدى. ال سپۋتنيكتىك بايلانىس – بۇل ميلليونداعان، ءتىپتى ميللياردتاعان پايدا اكەلەتىن بيزنەس. ول اينالۋ ۋاقىتى جەردىڭ اينالۋ ۋاقىتىمەن سايكەس كەلەتىن وربيتادا بولۋى كەرەك. ياعني، جەردە تۇرعان ادام ءۇشىن بۇل سپۋتنيك قوزعالمايدى، ءسىز وعان انتەنناڭىزدى ءىلىپ قوياسىز. سپۋتنيكتىك تەلەارنا، راديو وسىلاي جۇمىس ىستەيدى. بۇل اپپاراتتار گەوستانتسيالىق وربيتادا بولادى جانە ولاردى ول جەرگە جەتكىزۋ ءۇشىن قۋاتتى زىمىرانتاسىعىشتار قاجەت. سەبەبى ول جەردەن 36 مىڭ شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسادى. پايداعا كەنەلتەتىن بۇل سالانى سوۆەت وداعى ۇلكەن كۇش سالىپ وزىنە العان ەدى، كەيىن رەسەي زىمىرانداردىڭ اپاتتى جاعدايى كەسىرىنەن جوعالتىپ الدى. يلون ماسك پەن SpaceX كومپانياسى كەرەك كەزدە كەرەك جەردەن تابىلدى جانە ولار وسى نارىقتى الدى. يلون ماسك كوممەرتسيالىق جانە فەدەرالدى تاپسىرىستاردان كوپ پايداعا كەنەلدى جانە ونىڭ زىمىران تەحنيكاسىن دا، عارىش تەحنيكاسىن دا دامىتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىگى بار. ولار قازىر بۇكىل الەمگە ينتەرنەت تاراتۋ ىسىندە رەۆوليۋتسيا جاسايتىن سپۋتنيكتەر توبى – «ستارلينكتى» قۇراستىرىپ جاتىر.
– ماسك بىرنەشە مارتە قولدانۋعا جارايتىن زىمىرانىمەن رەسەيدەن قانشالىق وزدى؟
– ءيا. يلون ماسك كەيىنگى جىلدارى سان رەت ۇشىرۋعا جارايتىن زىمىرانداردى پايدالانىپ ءجۇر. ال رەسەيدە بۇل تەك قاعاز جۇزىندە عانا جانە مۇنداي زىمىرانداردى جاساۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت كەتەدى. رەسەيدەگى زىمىران تەحنولوگيالارىنىڭ دامۋ تاجىريبەسى قولدا بار زىمىرانتاسىعىشتاردىڭ ءوزىن جەتىلدىرۋ رەسەيدىڭ جاعدايىندا كوپ ۋاقىت الاتىنىن كورسەتەدى. يلون ماسك فەدەرالدى جانە كوممەرتسيالىق كەلىسىمشارتتار ارقاسىندا وتە ءجيى جانە كوپ ۇشادى. ول ءسوزسىز بۇل بايگەدە الدا كەلەدى.
عارىش سالاسىندا رەسەي اقش-تان قالىپ بارادى
– جاقسى، ماسك رەسەيدى باسىپ وزدى جانە ونىڭ كومپانياسى رەسەيدى تابىسىنان جانە ادامداردى حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنا جىبەرۋدەن ايىرادى دەلىك، بىراق عارىشتا كەيىنگى ونجىلدىقتا قىتاي دا كورىنىپ ءجۇر عوي. قىتاي رەسەيگە باسەكەلەس بولا الا ما؟
– قاي تۇرعىدان قاراعانعا بايلانىستى. بىراق قازىردىڭ وزىندە عارىش يگەرۋدىڭ كوپتەگەن سالاسىندا قىتاي رەسەيدەن الدا كەلەدى. مىسالى، رەسەي ءالى كۇنگە دەيىن ايعا ۇشاتىن اپپاراتىمەن باس قاتىرىپ ءجۇر. ول بيىل ۇشا ما، ۇشپاي ما، بىلمەيمىز. قىتاي كەيىنگى ونجىلدىقتا ايعا بىرنەشە اپپارات قوندىردى. ونىڭ ءبىرى ايدىڭ كورىنبەيتىن بەتىنە قوندى. قىتايدا ايدى اينالىپ جۇرەتىن جانە بايلانىس ورناتاتىن ستۋتنيك-رەترانسلياتور بار. ونىڭ سونداي-اق اي بەتىندە جۇرگەن روۆەرى بار. ال رەسەيدە اي روۆەرى جوباسى ءالى جاسالماعان. ايدى يگەرۋ سالاسىندا رەسەيلىك باعدارلاما ونداعان جىل ارتتا دەۋگە بولادى. ءبىز تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكتىنى ۇمىتىپ كەتتىك. مەملەكەت وقشاۋ باعىت العاندا، ونداعى عىلىم مەن تەحنيكا ۇنەمى جاپا شەگەدى. رەسەي بۇل جارىستا سەرىكتەستەرىنىڭ سوڭىندا قالىپ قانا قويماي، ونىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق نارىقتاعى جاعدايى ماسكەۋ ساياساتىنىڭ سالدارىنان دا ناشارلاپ جاتىر.
ازاتتىق راديوسى ورىس قىزمەتىنىڭ نيۋ-يوركتەگى ءتىلشىسى يۋري جيگالكيننىڭ سۇحباتىنان ىقشامدالىپ اۋدارىلدى. تۇپنۇسقانى سىلتەمە ارقىلى تابا الاسىز.
ازاتتىق راديوسى
پىكىر قالدىرۋ