|  | 

Қазақ шежіресі

ҰЗЫНМЫЛТЫҚ (ҚҰТЫМБЕТ) – ТАРИХИ ТАУ ТҰЛҒА

 

Орта жүз – Керей – Абақ – Шеруші –
Күнтуғаннан тараған атаның бірі –
Ұзынмылтық(Құтымбет).
Алаштан Қазақ тарады, кейін
ғасырлар қойнауындағы тарихи әр кезеңде
өсіп-өнген жүздеген рулар негізінде Үш
Жүзден қазақ халқы қалыптасты.
Жүз-рулар одағының аумақтық ірі
бірлестігі. Жүздің басты сипаты туыстық,
кәсіптік, әдет-ғұрыптық, басқару негізіндегі
қарым-қатынастар жиынтығы болып
табылады.
Қазақ қоғамы аталық, рулық, тайпалық, жүздік жүйемен құрылып, қалыптасқан.
Ру-қауымдастықтың кіші сатысы. «У ішсең руыңмен»дейді. «Жеті атаға толыстық, жеке
ел болыстық»деп рудың атын қояды, жерін белгілейді. Алайда ең бастысы рудың
мүддесін ойлап, сөзін сөйлетін, тентегін тезге салып, тектісін жебейтін – биі, руды
бағатын – байы, қорғайтын – батыры болу керек.Онсыз ру құрылмайды. Құтымбет рудың
биі де, батыры да болды. Байдың да, тектінің де, тентектінің де бабын тауып, басын
біріктірді.
Құтымбет бабамыз шамамен 1653-1750 жылдары өмір сүрген.
Бабамыздың азан шақырып қойған аты – Құтымбет, Ұзынмылтық –лақап аты.
Қазақ халқының салт-дәстүрінде адамға құрмет көрсетуге қатысты көптеген әдеп,
әдет-ғұрыптар бар. Соның бірі – ат тергеу. Ат тергеу – біздің халқымыздың адам сыйлау
жөніндегі ізеттілік, көргенділік, кішіпейілдік қасиеттерінің биік көрінісі. Өзінен үлкен
адамның атын тура атау анайылық болып табылады. Ұлт дәстүрі бойынша әйелдер,
келіндер атасының, қайнаға, қайнысының, қайын сіңлісінің, жалпы жасы үлкен
кісілердің атын атамай, өзінше лайықты ат қойып, құрметтеген.
Құтымбет – бабамыздың мойынына асынған ұзын шиты мылтығын меңзеп
келіндері «Ұзынмылтық» атандырып жіберген екен.
Қазақта «жігітке жеті өнер де аздық етеді» деген тәмсіл бар.
Ұзынмылтық(Құтымбет) – тау тұлғалы, еңсегей бойлы, алып күштің иесі болған.
Арда еміп, бұла өскен екі құлынды екі қолтығына қыса салып, көтеріп кете береді екен;
Бес-алты жігіт бірігіп, орнынан қозғалта алмаған дәу тасты, екі қолымен кеудесіне
тірей көтеріп, әудем жерге дейін еш қиналмай апарып қояды екен;

Құрық тимеген бесті асаудың жалына жармаса кетіп, тырп еткізбей басып тұрып,
жал, құйрығынан ұстап, ноқта жүгенсіз, жайдақ мініп, тулай мөңкіген екпініне шыдас
беріп, жуасытады екен;
Ұзынмылтықпен күш сынасқан дәу тұлғалы, тегеуірінді, алып күштің атасы бірде-
бір жігіт бабамызды жеңе алмаған екен деген аңыз-әңгімелер ел аузында ғасырлардан
бері айтйлйп келеді.
Ұзынмылтық (Құтымбет) – кесек тұлғалы, қол бастаған жау жүрек батыр. 70-ке
толған жасында асқақ рухы, қайтпас қайсарлығы, жойқын тегеуіріні, әдіс-айла, жігер-
қайратының арқасында жаудың арны қатты, тегеуіріні мықты, тұлғалы батырын жеңген
екен.
Ұзынмылтық (Құтымбет) – ақыл парасатымен елдің басын құраған, аузы дуалы
би болған. Ел ішілік, ру аралық дау-жанжалдарда Құтымбет айтқан мәмілеге жұрт
тоқтаған деседі.
Ұзынмылтық (Құтымбет) аңшылық өнерінің қыр-сырын жеттік меңгерген кәнігі
аңшылығымен ел аузында қалған адам. Қолында қыран бүркіті, қасында алғыр
тазыларын ертіп саятшылық құрған.
Қазақ: «Бүркітші үстіңді бүтіндейді, қыбыңды қандырады, қақпаншы қарныңды
тойғызады, тұзақшы аш қалдырмайды» деп аңшылықты тіршіліктің бір тұтқасы ретінде
қараған.
Бабамыз аңшылыққа арқан, атқы – өзінен-өзі атылатын садаққа ұқсас құрал,
азулы аңдарды соғып алу үшін қолданылатын дырау қамшы, жемтұзақ-түйір-түйір етті
тізіп, бүркітке жұтқызып ұстайтын құрал, қыл тұзақ-құстарды ұстайтын жылқының
құйырығынан жасалған, сым тұзақ-суыр аулауға арналған, тор – аң, құсты ұстап алуға
арналған, ширатылған жіптерден жасалған құрал, шоқпар – азулы аңдарды (қасқыр,түлкі)
соғып алуға арналған құрал, қақпанның түрлерін өзі жасап, қолданған – шебер ұста
болған.
Атамызды Ұзынмылтық атандырған Шиті мылтық – дәріні мылтықтың аузына
құйып, кейін домалақ қорғасын салып, білтемен от беріп атылатын аң, құсты ұзақ
қашықтықтан аулауға арналған отты қару.
Бабамыз – құралайды көзен ататын мерген болған.
Аңшылар қолданатын «шиті» мылтықтың сирағы болған. Олардың оқпаны
дөңгелек немесе бірнеше қырлы болып жасалған. Соған қарай «алты қырлы ақ берен»,
«он екі құрсау жез айыр», «қара мылтық» деген атаулары бар.
Мылтықтың оқ-дәрісін салып жүретін «оқшантай» шақпақ-кісе белдікке тағылады.
Белдікте бір атуға өлшенген оқ-дәрі салуға арналған арқардың, киіктің, бұғының
мүйіздерінен жасалған қалта, шақшалар болады екен.
Бабамыз аң-аулау тәсілдерін жеттік меңгерген. Ұзынмылтық суыр аулағанда
түлкі, қарсақ құйырығынан жасалған бұлғауышты пайдаланған, қарға омбылату, түлкі,
қарсақ, мәлін сияқты аңдарды құмқақпанмен, бүркіт, сұңқар, тұйғын сияқты құстармен
аулау, мойын қатыру: аңды ұзақ уақыт бір жағына қара мойнын бұрғызып қуса, мойын
сіресіп қалады да келесі жағына қарай алмай қалады, сол сәтте соғып алады.
Кәнігі аңшылар сонымен қатар мұз қатыру, мұзға отырғызу, ор қазу, тор, тұзақпен
аулау, түтін салу, тік жардан немесе жартастардан құлатып аулау: тобымен, үйірімен
жүретін киік, арқар, тау ешкілерді көп адамдар топтасып, қаумалап жүріп, таулы сырғыма,
ұшпа жартастардан немесе тік жардан ұшырып аулау,із шалу, інге су құю, шақырып ату
сияқты көптеген айла-шарғыларды қолданған.
Бабамыздың құсбегілік, саятшылық өнердің қыр-сырын терең меңгерген.
Құсбегілік, аңшылық хан, би, төре, батыр,сал-серілердің саятының сәні, саяхатының
ермегі, құмарлық түрі болса, орташалар мен жарлылар үшін күнкөріс көзі болған. Кішірек
қыран құстармен аққу, қоңыр қаз, сары ала қаз, үйрек, ұлар, бұлдырық, шіл, кекілік, ақ
құр, қоян сияқты еті адал аң-құстарды аулап, ауыл болып кәсіп еткен. Бұлардың
қатарында ұлар, ақ құр, шіл тектестерді «хан тамағы» ретінде құрметтеген.

Бабамыз қоңыр аңды сейіл құру, құмарлықтан шығу мақсатында емес, тек
қажеттілік үшін бір кезегінде бір-екіден артық атпаған, аңның киесінен сақтанған, үйірге
түсетін, төлдейтін, жусайтын сәттерінде мүлдем атпаған.
Ұзынмылтық (Құтымбет) – тарихи тұлға.
Бабамыз өмір сүрген жылдар әз-Тәуке хан(1680-1715), Қайып хан (1716-1718),
Сәмеке хан(1719-1734), Әбілмәмбет (1734-1771) билік құрған жылдармен тұспа-тұс
келеді.
Ұзынмылтық бабамыз Тәуке хан ел билеген «қой үстіне бозторғай
жұмыртқалаған» тыныш, берекелі, бейбіт заманда да өзінің мақсаты биік, мұраты асыл,
едік істе ерен, мәмілегер тұлға екендігін дәлелдеді.
Бабамыз Қайып хан, Сәмеке хан, Әбілмәмбет хандар билік құрған тұстағы алма-
ғайып заманда да қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы ұлт-азаттық күресінің
алғы шебінде, тар жол, таяғақ кешуден өткен, үлкенді-кішілі ондаған жорықтарға
қатысып, ерлігімен танылған, ержүрек қолбасшы. Жасы ұлғайған шағында өзінің бай
тәжірибесіне сүйене отырып, жоңғар жасақтарымен болған ірі-ірі шайқастарда соғыс
амалдары мен сан түрлі айла-тәсілдеріді шебер қолдана білген шебер стратег.
Құтымбет – еңсегей бойлы, алып тұлғалы, жойқын күш пен тегеуірін, жүрек пен
білек, айла мен амал, ақыл мен сабыр, ұстамдылық пен қайсарлық, адамгершілік пен
кісіліктің биік мұрат, мақсаттарын ту еткен, дүйім жұртқа танымал, бірегей тұлға.
Көне тарихтың қойнауынан сыр тартып, нақты деректер ұсынып жүрген Солтан
Тәукейұлы, Әділ Семейхандар Ұзынмылтық 97 жасында өмірден өткен туралы өз
еңбекерінде жазған, батырдың жан серігі болған тобылғы торы аты 32 жасқа келіп өлгенде
Құтымбет атының басын құшып, егіліп жылаған екен деген көне көз қариялар айтқан
аңыз-әңгімелерді келтіреді.
Ұзынмылтық (Құтымбет) – Бейімбет, Қожамқұл деген екі атадан тарайтынын
білесіздер.
Бейімбеттен Байтайлақ, Ақапан, Арыстан, Айтқұл, Сетен, Елтоқ, Тоқберді,
Елшібай, Тоқпан, Байқонды, Байшора, Мырзабай 12 атадан тарайдды.
Қожамқұлдан Игілік, Бәни, Өтеқұл, Көтембай, Сарымырза 5 атадан тарайды.
Бейімбет бабамыз 1673-1747 жылдары өмір сүрген, ат үстінен түспеген күрескер
сарбаз, жоңғар шапқыншылығы тұсында ерлігімен танылған батырлардың – бірі.
Бейімбетұлы Байтайлақ батыр «ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама»
заманындағы яғни 1723-1756 жылға дейін созылған Жоңғар шапқыншыларына қарсы
соғыстың басынан аяғына дейін қатысып, ерлік, даңқы күллі қазаққа мағұлым болған
көрнекті батырлардың бірі, тарихи тау тұлға.
Ол өңірлік соғыстан және қазақ күші топтасқан 1728-1730 жылдардағы Аңырықай
шайқасында, Бұлант, Шідерті, Текелі шайқастарында негізгі батырлардың бірі болып,
бірде-бір жойқын шайқастардан қалмаған, ондаған жекпе жек, атойдың жеңімпазы, қара
күштің алыбы, жау-жүрек батыл, айбатты, жүзбасы, мыңбасы болып әскер басқаруда
айбынымен, ақылымен, алғырлығымен дараланғандықтан халқы мойындап, Шеруші
руының ұранына айналған аруақты батыр, ұлы тұлға.
Байтайлақ ер Жәнібектің сенімді серігі, тәлімгер ұстазы, ақылшысы болған, ол
тұстағы Керей батырларының рухына, қайратына тәнті болған Төле бидің «қазақ болсаң
керей бол, бар алашқа мерей бол» деген тәмсілі ел аузында қалған.
Байтайлақ шебер мәмілегер, ол ел аралық қарым-қатынасқа да араласып, Жоңғар
мен Қазақ хандығы арасындағы дипломатиялық келісім, кездесулерге де мұрындық
болған. Кейінірек орыс-қазақ елдік деңгейдегі маңызды істерге араласып өзінің шебер
дипломат, мәмілегерлігімен танылған еларалық деңгейдегі тұлға.
Байтайлақтың туған, қайтыс болған жылдарына байланысты екі нұсқа бар,
біріншісі 1695 жылы туыр 1743 жылы 48 жасында, екінші 1703 жылы туып, 1781 жылы,
78 жасында қайтыс болды деген.

«Ұлы даланың тарихы мен мәдениеті» бағдарламасы аясында Ш.Уәлиханов
атындағы тарих және этнология иституты және Павлодар мемлекеттік педагогикалық
университетінің бастамасымен 2018 жарық көрген, 30-ға жуық белгілі ғалымдардың
қатынасумен жазылған «XVIII ғасырдың екінші жартысындағы Орта жүздің
батырларымен сұлтандары» атты тарихи құжаттар жинағында Омбы облысындағы
тарихи мұрағат және Оренбург облысындағы мемлекеттік мұрағаттан табылған Орта
жүздің сұлтаны Сұлтанмәметтің өмірі мен ісі туралы нақты тарихи деректер жазылған.
Кітапқа кірген құжаттар 1752-1788 жылдарды қамтиды.
Сұлтанмәмет(Сұлтанбет) 1710-1794 жылдар Қазақ хандығына біріккен ірі
рулардың басқарушысы 1781 жылғы Құрылтайда хан тағына үміткер болған атақты
батыр, мәмілегер тұлға болған. Өз жауынгерлерімен Қазақ хандығының Ертіс маңындағы
қорғаны болған, Ресей, Қытай, Жоңғарлармен келіссөздер жүргізген. Сұлтанмәмет
Шыңғыс тұқымы, өте ықпалды сұлтан , Абылай ханның немере бауыры.
Жинақта Сұлтанмәмет ханға 1760 жылы 27-қазанда Сибирь әскерлерінің
қолбасшысы генерал-майор фон Веймарнның жазған хатында былай делінген: «Аса
құрметті, Сұлтанмәмет сұлтан, сіздің маған жолдаған хатыңызды өзіңіздің сенімді,
танымал адамдарыңыз Размәмбет мырза, Тазбатыр, Байтайлақ батыр, Барақ батырлардан
қабылдап алдым».
Хатта Ертіс бекінісі маңында тұратын бағынышты адамдарға, тұтқындарға, аттарға
орын, мал жайлымына жер беру және қалмақ барымташыларын ұстау, жазалау туралы
жазылған.
Мінеки, осы тарихи нақты деректер Байтайлақ батыр 1760 жылдары тірі
жүргендігін және оңың 1743 жылы қайтыс болған дейтіндердің болжамның тарихи
негізсіздігіне нақты дәлел бола алады. Демек Байтайлақ Солтүстікте Батыр төбеде
жерленген деген екен де әншейін бос әңгіме болып отыр.
Байтайлақтың үлкен ұлы-Шұбаш батыр жастайынан жауымен айқасып, ешкімге
алдырмаған ержүрек батыр, Керейдің ханы Әбілпейізұлы Көгедайдың қасындағы бесінші
орынға отырып, Шерушінің төбе биі болған, танымал-тұлға. 1790 жылы Пекинге Көгедай
төремен бірге Шұбаш батыр да барғаны тарихтан белгілі. Бұл сапарда екі ел арасындағы
елшілік қызметі үшін Көгедай гүң атағын алса, Байтайлақтың ұлы Шұбаш батыр амбы
дәрежесiн алып қайтады.
Атасы, баласы, немересі, шөбересі бірдей батыр болған, өрлік пен ерліктің жаршысы,
асқақ рух пен қайтпас қайсарлықтың сабақтастығы баба ұрпақтарына ғана емес күллі Қазақ мақтан
тұтуға тұратын ерекше жағдай десек артық айтқандық болмас, сірә!
Белгілі тарихшы Мұқанов Марат Сәбитұлы өзінің «Орта жүз қазақтарының этникалық
құрамы мен таралуы туралы» еңбегінде Орта жүз тайпалары мен руларының орналасу аймақтарын
тарихи кезеңдердің әр бөлігіндегі жағырапиясын анықтап береді. «Қазақ жерінің тарихы» атты
еңбегінде толықтай әрі нақтылай жазады: «Орта жүз Тарбағатай қыраттары жүйесінің оңтүстігінен
бастап Балқаш көлі, Сарысу өзенінің бас жағы, шығыста – оңтүстік Алтайдан бастап Сәуір
жотасын және Зайсан қазаншұңқырын қамтып, Ертіс алқабының оңтүстік жағалаулары арқылы
өтті. Орта жүзді Арғын, Қыпшақ, Найман, Қоңырат, Керей және Уақ тайпалары құрады. Орта
жүздің қыстаулары желден жақсы қорғалған, шұрайлы жерлер еді. Суы мол Ертіс, Есіл және басқа
өзендер, Зайсан, Марқакөл көлдері, Көкшетау көл жүйелері, жазық далалар мен тау
бөктерлеріндегі жайылымдықтар түгел дерлік Орта жүздің иелігінде болды» деп түйіндейді.
Мұқанов Марат Керей мен Найманның мекені негізінен шығыс өңірі болғандығын нақты
деректермен дәлелдеп берген.
XV-XVI ғасырда Керейлер, соның ішінде Құтымбет ұрпақтары қәзіргі Қазақстанның
шығыс өңірінде мекендеп тұрғандығы тарихтан белгілі. Оның нақты бір дәлелі –
Ұзынмылтықтың зираты Шығыс Қазақстанның облысының Тарбағатай ауданы Қабанбай

аулының Тәуке бөлімшесінен табылып отырғандығы.

Осы өңірдің әрбір тұрғына Ұзынмылтық зиратын біледі, зиратты тұспалдап бағыт,
бағдар сілеп жатқанын көзбен көрдік.
Тарбағатай Ақсуат өңірінен тек Құтымбет ғана емес Бейімбет, Байтайлақ және
бабамыздан тараған, Шерушінің басқа аталардың да зираттары табылып отыр, бұл
деректер 1912-1915 жылдары орыс ғылымдарының сызған карталарында нақты
көрсетілген.

Суреттегі ақсақалдың аты
Қабдолда(руы Найман, Байжігіт
Қаракерейдің ұрпағы) ата
бабаларының ғасырлар бойы
мекендеген құтмекені Тарбағатай,
Қабанбай өңірінде тұраған,
Ұзынмылтықтың жиеншары. Әкесі
Нұрқасын, ұлы атасы Ыдырыш, 3-
атасы Мырзахан, 4-атасы Моты,
Мотының бәйбішесі
Ұзынмылтықтың қызы аты-Балдай,
үш жұртына ардақты, ел ұйтқысы

бола білгендіктен қайын жұрты
Балдай ана деп құрмет тұтқан.

Мырзахан атамыз ескіше оқыған, өте сауатты, талантты, оқымысты кісі болған.
Қол жазбалары бүгінгі күнге дейін сақталған, ұрпақтарының қолында. Атамыз қажылық
сапарға барып жүріп, қайтыс болып, қасиетті Мекке топырағынан мәңгілік тұрақ тапқан
екен.
Қабдолда ақсақал өткен жылы 97-ге қараған жасында өмірден өтті, жаны жайсаң,
үлкен жүректі жан еді. Ұзынмылтықтың ұрпақтары табылды деп қатты қуанып, бабамыз
жайлы құнды деректер айтып еді.Марқұмнның жатқан жері жәннәт болсын!
Ұзынмылтық қайтыс болғаннан кейін Қожамқұл ұрпақтары Қазақ жерінің
оңтүстігі Талдықорған өңіріне қоныс аударған екен. Осы орайда бір атаның екі баласы
бір-бірінен неге бөліне көшті екен деген заңды сұрақ туындайды. Оның басты себебі-
Қазақ даласына жойқын күшпен жасалған Жоңғар шапқыншылығының салдары екендігі
белгілі. Атадан еншісін алып өз қонысын сайлап, жеке отау құрған ұрпақ ел басына күн
туған қиын-қыстау сәттерде екі бөлініп қалғандығы айдан анық. Бұл басты себеп. Әрбір
оқиғаның салдары да болады. Құтымбет қайтыс болғаннан кейін Бейімбет пен Қожамқұл
әкесінің ұзынмылтығына таласып, мылтыққа мұрагер бола алмаған Қожамқұл өкпе
арқалап оңтүстікке көшіп кеткен екен деген аңыз-әңгіме де айтылады. Бұл да шындыққа
жанаспайды. Көнекөз қарияларымыздың аузынан ұзын шиті мылтық жыл сайын екі
атаның шаңырағына кезек алмасып отырады екен дегенді естігеніміз тағы бар. Сонымен
Қожамқұл ұрпақтары Қазақстанның оңтүстігі қазіргі Талдықорғанның Күреңбел өңіріне
қоныс тепкен. Қожамқұлдан 5 ата тарайды, үшеуі батыр болған деседі. Жоңғар
шапқыншылығы тұсында қанды қырғына ұшырып, басынан қилы-қилы тағдыр кешкен
Қожамқұл ата ұрпақтары кейін бай, құлақ ұрпағы ретінде қылышышан қан тамған Кеңес
Үкіметінің қудалауына түсіп, қатты қысым көген тұста арғы бетке Алтайға өтсе де
Қазақстанға шекаралас Іле, Қорғас аумағына жақын жерлерді мекен етіп тұрған екен. Ол
жақтада қиын-қыстау уақытты басынан өткеріп, кейін 1960 жылдары атамекеніне қайта
оралып, бүгіндер Талдықорғанның Кербұлақ ауданы Күреңбел аулында тұрып жатыр.
Бейімбеттен тараған ұрпақтардың байырғы атамекені шығыс өңірі екендігі
белгілі, Жоңғар шапқыншылығы заманында, кейін Қызыл империя-Кеңес Үкіметінің
тепкісіне шыдамай Алтайға өтіп кеткен руластарымыздың бір бөлігі Қытайдың басқыншы
саясатының салдарынан 1840 жылдары Алтайдан ауа көшіп, Қобда бетіне қоныстанды.
Сол бір қилы-қилы заманда үш елдің шекара аумағынан топырақ бұйырған ондаған текті
аталарымыздың зираттары жатқанын екінің бірі біле бермейді.
Бүгіндер Бейімбет бабамыздан тараған ұрпақтар Монғол Елінің Баян-Өлгий, Қобда
және ішкері аймақтарында, Қытайдың Алтай өңірінде, атамекені Қазақстанда, алыс-
жақын шет елдерде тұрады.
Монғол Елінің Қобда бетінде тұрған және Монғолиядан 1992 жылдардан кейін
тарихи Отанына көшіп келген қазақтардың шамаман 1000-ға жуық отбасы, 6000-ға жуық
жан саны бар. Қытайда руластарымыздың саны көбірек ал Күреңбелдегі руластарымыз
саны аздау екендігі белгілі. Олардың да шежіресі жазылған, сол бойынша отбасы, жан
санын шамамен шығаруға болар еді, бұл әзірге мүмкін болмады. Дегенмен төрткүл
дүниедегі ұзынмылтық ұрпақтары 5-6 мың түтінді, 25-30 мың жан санын құрайды деп
долбарлауға болатын сияқты, бұл жалпылама сан, алайда өлі мен тірінің ара салмағын
дөп басып айту мүмкін емес.
Қалай десекте рухты, батыр бабамыздан тараған ұрпақ бүгіндер дүйім жұртқа
айналған үлкен қауым екендігі айдан анық.
Алла қаласа таяу арада баба ұрпақтары Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай
ауданы Қабанбай аулында жатқан Ұзынмылтықтың зиратын көтеріп, кесене тұрғызуды
ниет етіп отырмыз. Бұл іске аудан, ауыл әкімшіліктері ресми түрде ықтияр, келісімдерін
беріп, қолдау көрсетіп отыр. Бабалар рухы-ел рухы!

Әлханұлы Амантай –тарихшы
Нұр-сұлтан қ

тел: 87756949898
11-мамыр 2021 жыл

Related Articles

  • Ресейдің атақты заңгері Фёдор Плеваконың анасы Алма (Өлмесек) Алдарқызы туралы

    Ресейдің белгілі заңгері Фёдор Плевако Орта жүз қазақтарының Қарабалық қыпшақтары жерінде Алаш жұрты Мұнанай не Мағынай деген атаумен белгілі қазіргі Ресейдің Челябі облысының Троицк қаласында дүниеге келген. Қала қазақ шекарасынан 6 шақырым қашықтықта ғана тұр. Бірақ, тақырып қала туралы емес, тіпті, Фёдор Плевако жөнінде де емес, өзгенің тұтқынына түсіп, жастайынан қиыншылық көрген қазақ қызы Алма (Өлмесек) Алдарқызы туралы болмақ. Алма Алдарқызы Торғай облысы Қостанай үйезінің Шұбар болысының 7-ші ауылында дүниеге келген деп есептеледі, әкесі Алдар бай һәм батыр болған кісі деседі. Еміс-еміс есінде қалған өз өмірі туралы Алма қартайған шағында былай деп айтады екен: «Біз киіз үйде тұрған едік, Троицкіге жақын маңда өмір сүрдік. Әке-шешем бақуатты адамдар болатын, киіз үйіміздің

  • БАЙБАТЫРҰЛЫ ЫҚЫМ.

          Байбатырұлы Ықым Алматы облысы ( 1940-жылға дейін Шұбартау Алматы облысына қараған) Шұбартау ауданы, Қосағаш ауылында 1876 -жылы қой төлдеген уақытта ауқатты отбасында дүниеге келеді. Жастайынан өзінің  пысықтығы мен әкесі Байбатырдың қолдауымен Шұбартау өңіріне танымал Нақысқожадан арабша, кейіннен латынша оқып хат таниды. Көптеген шығыстың хисса- жырларын оқып жатқа айтатын. Өзінің парасаты мен білімділігінің арқасы шығар ол Семей облысы, Шұбартау ауданы, Мадениет ауылдық округі, Бақанас өзенінің бойына (Ақүшкел аталған) 1923-жылы  Тойғарин Бейсенбаймен бірігіп, алғашқы мектеп салдырады.  Ынтасы бар ауыл балаларын Ташкенткке апарып оқу орындарына орналастырады. Солардың бірі – Ибраев  Кәрімді  Ташкентке апарып САГУ-дің (Среднеазиатский государственый университет) медицина факультетіне түсіреді. Ауыл тұрғындарына қамқорлық көрсетіп, еңбекке тартып, отырықшылық өмірге бейімдеуге септігін тигізеді. Егістік жерлерді суғару үшін

  • Үкімет: Қазақ тілін білмейтіндерге Қазақстан азаматтығы берілмейді

    Премьер-министр Әлихан Смайылов Үкімет “Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы”заңға өзгеріс мәселесін қарастырып жатыр. Бұл өзгеріс бойынша, мемлекеттік тілді, мемлекет тарихы мен негізгі заңдарын білмеу – Қазақстан азаматтығын беруден бас тартуға не азаматтығын қалпына келтіруден бас тартуға қосымша негіз бола алады. Бұл туралы премьер-министр Әлихан Смайыловтың депутат сауалына жолдаған жауабына сілтеп, Kursiv.Media жазды. Премьер жауабында бұл талап қос азаматтыққа жол бермеу үшін де енгізіліп отырғанын айтқан. “Қазіргі заң бойынша Қазақстанда заңды негізде кемі бес жыл тұрақты өмір сүрген немесе Қазақстан азаматымен кемі үш жыл некеде тұрған, сондай-ақ Қазақстанда тұрақты тұру мақсатында келген және жақын туыстарының бірі Қазақстан азаматы болып саналатын бұрынғы одақтас республика азаматтарына Қазақстан азаматтығы беріледі” дейді премьер-министр. Қазіргі қолданыстағы заңға сай, мына

  • Алексей Скалозубов, қазақ тілі курсының негізін қалаушы: “Қазақстандағы орыстар қазақ қоғамындағы бөлек ру сияқты”.

    Пётр ТРОЦЕНКО Алексей Скалозубов, “Batyl bol” қазақ тілі курсының негізін қалаушы. Алматы, 1 қазан 2022 жыл.  Batyl bol қазақ тілінде сөйлесу клубының негізін қалаушы Алексей Скалозубов Азаттыққа берген сұхбатында Қазақстандағы орыстардың Украинадағы соғыс туралы пікір білдіруі неге маңызды екенін, “қазақ” орыстардың Ресейдегі орыстардан қандай айырмашылығы барын, мобилизациядан қашқан ресейліктерге қалай қарайтынын айтып берді. “БІЗДІҢ ОРЫСТАРДЫҢ ОЙЫНДА НЕ БАР?”  Пётр Троценко: Қазақстандағы орыстар мен Ресейде туып-өскен орыстардың арасында қандай айырмашылық бар? Алексей Скалозубов: Айырмашылық өте көп. Бірінші кезекте, мәдени айырмашылық. Қазақстандағы орыстар басқа ұлттарға, жат мәдениет пен дінге толерантты қарайды. Олар көпмәдениетті ұлттық ортада өскен, бала күнінен басқаларға құрметпен қарауды үйренген. Бұған біз өмір сүріп жатқан орта әсер етті: әртүрлі ұлттар араласқан мәдени

  • ИТЕЛІНІҢ ТҰРПАН МЕН ЖЕМСАРЫДАҒЫ ТАРИХЫ

    Ителі не үшін Абақ Керейдің «ноқта ағасысы» болды? Әуелі, құлағы тың, ұраны күн, шырағы мың оқырман, сіз өз шежіреңізді кіші руыңыздан бастап таратсаңыз да, үлкен рудан таратсаңыз да, арғы үлкен ұлыстан таратсаңыз да ұзаса 15-25 атаның арасында болады. Олай есептей беретін болсаңыз Керей де, Найман да, Албан да бірнеше ғасыр бұрын ғана өмір сүрген тұлға болып қалады да, мың жыл бұрын тарихта аты аталатын осы тайпалардың тарихымен қайшы келеді. Мұның себебі мынау. Сіздің ұлысыңыздың, руыңыздың тарихы кемінде мың жылды құрайды да, ру шежіреңіздің ең басындағы бірнеше адам мың жыл бұрынғы адамдар. Осы ұмытылмас бірнеше түркіше байырғы бабаның есіміне кейінгі ғасырлардағы арабшаланған есімдегі аталар есімі жалғанады. Әрқашан ру атаулары ең ескі

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: