Bügin, 12 säuir küni adam balasınıñ ğarışqa wşqanına 60 jıl tolıp otır. 1961 jılı osı küni Sovet ğarışkeri YUriy Gagarin Bayqoñır aylağınan Jer orbitasına wşqan edi. Osılayşa SSSR ğarıştı igerude Amerikadan ozğanday boldı. Gagarinniñ wşuı AQŞ-qa qalay äser etti? Alpıs jıl işinde ğarıştı igeru qay deñgeyge jetti? Ilon Mask kosmonavtika simvolına aynaldı ma? Azattıq radiosınıñ Orıs qızmeti osı jäne özge de swraqtardı Djordj Vaşington universitetiniñ professorı Djon Longsdonmen jäne Russianspaceweb saytınıñ jetekşisi Anatoliy Zakpen talqıladı.

Amerikalıqtardıñ öz ğarış qaharmandarı bar jäne ğarış tarihı da bay. Al Resey halıqaralıq ğarış stanciyasına jasağan dramalıq qiın-qıstau saparlarımen eske tüsedi. Djon Logsdonnıñ aytuınşa, AQŞ-tıñ ğarıştı zertteu bağdarlamasın qolğa aluına, Ayğa saparğa dayındaluına Gagarin türtki bolğan.

– Keñes Odağınıñ bwl jetistigin (Adamdı ğarışqa birinşi bolıp wşıruın – red.) bükil älem tañdana qabıldadı, – deydi Djon Logsdon. Tipti, Rim papasınıñ özi Gagarinniñ ğarışqa saparın bärine ortaq igilik dep atadı. Alpıs jıl ötkennen keyin Gagarin ğarışqa wşpağanğa deyin neni bilmegenimizdi elestetudiñ özi qiın. Biz adamdardıñ ğarış keñistiginde jäne jerge kelgennen keyin tiri qalar-qalmasın da bilmedik. Jerdi aynalıp şıqqannan keyin Gagarinniñ qaytıp keluiniñ özi bastı jetistik boldı dep aytar edim. Amerikanı bwl jañalıq eseñgiretip tastadı. Sovet Odağı Jerdiñ jasandı serigin jiberip, bizdi (Amerikanı – red.) basıp ozdı. Odan keyin sovet ğarış apparatı Ayğa qondı. Artınan sovet ğarışkeri ğarışqa wştı. Jas prezidentimiz Djon Kennedi mwnı öreskel jağday dep atap, Ayğa adam jiberu mindetin qoydı. AQŞ pen SSSR ğarışqa adam wşırudı bir uaqıtta josparlay bastadı. Biraq Sovet Odağı R-7 qwrlıqaralıq ballistikalıq zımıranınıñ arqasında bizdi basıp ozdı. Bwl zımıran auır yadrolıq oqtwmsıqtı jetkizu üşin qwrastırılğan edi. Bizde 50-jıldarı orbitağa auır ğarış kemesin jetkizuge qabiletti zımıran bolğan joq, sondıqtan biz qattı asıqpadıq. Biraq Gagarinniñ saparı jağdaydı özgertti.

– Keyingi 60 jılda adamdı ğarışqa wşırudağı jetistikti qalay bağalaysız? Biz planetaaralıq sapardı armandağanımızben, Jer orbitasınan alısqa şığa qoymadıq qoy?

– Äueli, 1969-1972 jıldarı Ayda 12 amerikalıqtıñ bolğanın wmıtpau kerek. Keñes Odağı Ayğa wşuğa säl-aq qalğanımen, N-1 asa auır zımıranın qoldanısa almadı. Keminde 21 jıl boyı halqaralıq ğarış stanciyasında ünemi adam boldı. Qazir AQŞ ta, Resey de adamdı Jer orbitasınan tıs jerlerge jiberuge nietti. Ärine, ğarış keñistigin avtomat ğarış apparattarı arqılı qoldanatınımızdı da wmıtpau kerek. Baylanıs jüyesi, navigaciya, barlau turalı aytıp otırmın. Mwnıñ bäri – ğarıştı zerttegenniñ jäne igergenniñ nätijesi. Basqarılatın saparlardı aytsaq, bwl aldımen bizdiñ qiyalımızğa äser etedi. Bwl bizdi şabıttandıradı. Jaña närseni bayqap köru, adamzattıñ täjiribesin keñeytu, jer atmosferasınan tıs jerlerde bolu – adamdardıñ ğarışqa saparınıñ negizgi qwndılığı.

– Ğarışqa adam wşıruda alda ne kütip twr dep oylaysız?

– Meniñşe, AQŞ pen onıñ seriktesteri aldağı onjıldıqta – 2030 jılğa qaray Ayğa adam jiberedi. Odan erte jiberui de mümkin. Resey men Qıtay Ay stanciyasın qwru turalı memorandumğa qol qoydı. 2040 jılı Jer twrğındarınıñ Marsqa da jetui ğajap emes. Bizdiñ Marsqa qonıstanuımız ekitalay, biraq tehnikalıq mümkindik bar kezde mwnday ğarış saparı bäribir jüzege asırıladı.

– Keyingi kezderi AQŞ Resey men Qıtaydıñ sputnikke qarsı qarudı sınağanın jii jazadı. Siz birlesken zertteu, ğarıştı qoldanu turalı aytıp otırsız, biraq bwl oqiğanıñ ekinşi aspektisi de bar ğoy. Bwl ğarıştı militarizaciyalau. Bwl fenomen qanşalıq qorqınıştı?

– Ğarış Gagarinniñ saparına deyin de militarlanğan edi. Äskeriler alğaşqı sputnik wşırılğannan-aq ğarıştı öz maqsatında paydalanuğa tırıstı. Ğarıştağı basqa ob'ektilerdi joyu maqsatında ol jerde qaru wstau tendenciyası alañdatadı. AQŞ, Resey, Qıtay ğarışta paydalanuğa bolatın qaru-jaraq jüyesin jasap jatır. Osı künge deyin ğarış keñistigi qarulı qaqtığıstardan ada edi. Bolaşaqta da bwğan jol bermeymiz dep ümittenemin. Biraq ğarışta eşqaşan äskeri qaqtığıs bolmaydı dep oylau añğaldıq bolar edi, – deydi Djon Logsdon.

– Anatoliy Zak, «Roskosmostıñ» qazirgi basşısı Aydı otarlau nemese igeru, Marsqa sapar turalı aytqandı jaqsı köredi.

– Qazirgi tañda Reseyde (Aydı) otarlauğa qajetti tehnikalıq qwraldar men tehnikalıq mümkindikter joq. «Roskosmos» basşısı aytqan şeñberde de oğan tehnikalıq mümkindik joq. Biraq ğarışkerlerin Ayğa qondıru Reseydiñ ğarışqa adam wşıru bağdarlamasınıñ resmi maqsatı sanaladı. Ekonomikalıq jäne tehnikalıq mümkindigi jetse, Resey mwnımen sözsiz aynalısadı.

– 70-jıldarı sovet adamdarın Ayğa adam jiberudiñ qajeti joq, roverdi wşırsa jetedi dep sendirdi.

– Resey – öz propagandasınıñ qwrbanı. Sebebi sovet ğarışkerleri Ayğa qona almağanda, olar Ay roveri mwnı adamnan da artıq orındaydı degen wran tarattı. Biraq şın mäninde Ay roverleri qanşalıq jetilgen bolsa da, adamnıñ qonuı jaña mümkindikter aşadı. Biraq qay jerde adam, qay jerde tehnika qajet ekeni äli anıqtalmağan.

Men ğarış tehnikası jetilgen sayın adamnıñ Ayğa wşatınına, ol jaqta geologiyalıq barlau jasaytınına, irgeli zertteuler, ğılımi jäne öndiristik zertteuler jürgizetinine senimdimin. Sebebi, adamzatta Jerden tıs jerde ömir süru mümkindigi boluı kerek. Mäsele tehnikalıq deñgeyde mwnıñ qalay jüzege asatınında.

Ay men Marstı igeru üşin radiaciya, şañ, jer betindegi ötkir tastar, tabiği kedergiler sekildi mäselelerdi de şeşu kerek. Bwl mäselelerdi aşıq ğarışta, halıqaralıq ğarış stanciyasına wqsaytın modul' bazaların salu arqılı şeşken jeñilirek. Ayğa qonu da, Marsqa qonu da jüzege asırılatınına kümänim joq. Biraq adam özi baratın wzaqmerzimdi bazasın Ayda sala ma, Marsta ma, älde jasandı qonıstanu jasay ma – bwl äli de jauabı joq swraq.

– Reseyde keyingi 10-15 jılda kütpegen jäne mıqtı qarsılas payda boldı. Bwl – Ilon Mask pen onıñ SpaceX kompaniyası. Bwl amerikalıq ğarış bağdarlamasın jekeşelendiru nätijesi deuge de boladı. Osılayşa NASA orbitalı wşuğa ğarış kemesin jasau procesinen özdiginen şettetildi.

– Ilon Mask Reseydi kommerciyalıq narıqtan ığıstırıp tastadı. Reseyde qazir şağın sektor ğana qaldı jäne Resey sonı damıtuğa tırısıp jatır. Mısalı, kişigirim apparattar «Soyuz» zımıranımen wşırıladı. Biraq qımbat twratın, eñ tabıstı segmentti Resey işki isterdiñ dwrıs wyımdaspağanınan jäne Ilon Masktiñ iskerliginen joğaltıp aldı.

– Ol naqtı neni joğalttı?

– Ol geostanciyalıq orbitağa kommerciyalıq maqsatta wşıru, orta jäne tömengi orbitalarğa ülken apparattar jiberu, zamanaui baylanıs sputnigi narığınan ayırıldı. Al sputniktik baylanıs – bwl milliondağan, tipti milliardtağan payda äkeletin biznes. Ol aynalu uaqıtı Jerdiñ aynalu uaqıtımen säykes keletin orbitada boluı kerek. YAğni, Jerde twrğan adam üşin bwl sputnik qozğalmaydı, siz oğan antennañızdı ilip qoyasız. Sputniktik telearna, radio osılay jwmıs isteydi. Bwl apparattar geostanciyalıq orbitada boladı jäne olardı ol jerge jetkizu üşin quattı zımırantasığıştar qajet. Sebebi ol Jerden 36 mıñ şaqırım qaşıqtıqta ornalasadı. Paydağa keneltetin bwl salanı Sovet odağı ülken küş salıp özine alğan edi, keyin Resey zımırandardıñ apattı jağdayı kesirinen joğaltıp aldı. Ilon Mask pen SpaceX kompaniyası kerek kezde kerek jerden tabıldı jäne olar osı narıqtı aldı. Ilon Mask kommerciyalıq jäne federaldı tapsırıstardan köp paydağa keneldi jäne onıñ zımıran tehnikasın da, ğarış tehnikasın da damıtuğa ülken mümkindigi bar. Olar qazir bükil älemge internet taratu isinde revolyuciya jasaytın sputnikter tobı – «Starlinkti» qwrastırıp jatır.

– Mask birneşe märte qoldanuğa jaraytın zımıranımen Reseyden qanşalıq ozdı?

– Iä. Ilon Mask keyingi jıldarı san ret wşıruğa jaraytın zımırandardı paydalanıp jür. Al Reseyde bwl tek qağaz jüzinde ğana jäne mwnday zımırandardı jasau üşin köp uaqıt ketedi. Reseydegi zımıran tehnologiyalarınıñ damu täjiribesi qolda bar zımırantasığıştardıñ özin jetildiru Reseydiñ jağdayında köp uaqıt alatının körsetedi. Ilon Mask federaldı jäne kommerciyalıq kelisimşarttar arqasında öte jii jäne köp wşadı. Ol sözsiz bwl bäygede alda keledi.

– Jaqsı, Mask Reseydi basıp ozdı jäne onıñ kompaniyası Reseydi tabısınan jäne adamdardı halıqaralıq ğarış stanciyasına jiberuden ayıradı delik, biraq ğarışta keyingi onjıldıqta Qıtay da körinip jür ğoy. Qıtay Reseyge bäsekeles bola ala ma?

– Qay twrğıdan qarağanğa baylanıstı. Biraq qazirdiñ özinde ğarış igerudiñ köptegen salasında Qıtay Reseyden alda keledi. Mısalı, Resey äli künge deyin Ayğa wşatın apparatımen bas qatırıp jür. Ol biıl wşa ma, wşpay ma, bilmeymiz. Qıtay keyingi onjıldıqta Ayğa birneşe apparat qondırdı. Onıñ biri Aydıñ körinbeytin betine qondı. Qıtayda Aydı aynalıp jüretin jäne baylanıs ornatatın stutnik-retranslyator bar. Onıñ sonday-aq Ay betinde jürgen roveri bar. Al Reseyde Ay roveri jobası äli jasalmağan. Aydı igeru salasında reseylik bağdarlama ondağan jıl artta deuge boladı. Biz tağı bir mañızdı aspektini wmıtıp kettik. Memleket oqşau bağıt alğanda, ondağı ğılım men tehnika ünemi japa şegedi. Resey bwl jarısta seriktesteriniñ soñında qalıp qana qoymay, onıñ ğılımi-tehnikalıq narıqtağı jağdayı Mäskeu sayasatınıñ saldarınan da naşarlap jatır.

Azattıq radiosı Orıs qızmetiniñ N'yu-Yorktegi tilşisi YUriy Jigalkinniñ swhbatınan ıqşamdalıp audarıldı. Tüpnwsqanı silteme arqılı taba alasız.

Azattıq radiosı