ۆورگ(ۆورك). بۇل كادىمگى كوك ءتۇستى جانە وسىعان بايلانىستى ءبورىنى ءبىلدىردى. ءبورى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى كوك ءتۇستى ۇعىندىرادى. ۆورگ(ۆورك) ءسوزى ۆ دىبىسىنىڭ “ۇب، وب، اب، با، بو، بۇ، ۇ، ۋ” بولىپ تۇرلەنۋىنە ساي، بۋرع، ۆورع، بۋرى، ۆلۋە، ءبورى، بورىك، ۆولك سوزدەرىن تۋدىردى. ۆولك – ولەكشىن. ۆلۋە(بورە، بولە) – اعىلشىن تىلىنە كوك ءتۇستى بىلدىرەتىن اتاۋ رەتىندە عۇندار جاعىنان ەندى. ءۆولف(بورىپ) ءسوزى ولاردا ءبورىنى بىلدىرەدى. بۋرىل ءتۇس تە كوك ءتۇستى نەگىز ەتەدى. قازاقتا “بورىكتىرىپ قىرادى” دەگەن ءسوز بار. بۇل بىرىكتىرىپ قىرادى دەگەن ماعىنانى بەرەدى. قازاقتىڭ بىرىگۋ دەگەن ءسوزىنىڭ ءاۋباستا تۋىلۋىنا دا بورىلەردىڭ ازىعىن ۇستاۋداعى ۇيىمشاڭ ارەكەتى اسەر ەتكەن. ۆولك(بورع) – شىعىس ەۋروپا جەرىندە ءبورىنى ءبىلدىردى. ۆولك ءسوزى بولع، بولقى بولىپ تا دىبىستالادى. مولقى رۋىنىڭ اتى وسىدان كەلگەن بولۋى مۇمكىن. مولقى شەجىرەسىندە مولقىنىڭ اناسى قالماق قىزى ەدى، ول بالاسىن “بولع نەمەسە بولقى” دەپ شاقىرىپ ءجۇرىپ، بۇل ۇرپاق مولقى اتانىپ كەتتى دەيدى. ون ەكى اباق كەرەيدىڭ ءبىرى مولقى، ۋاقتىڭ ەرەنشىسىنەن تۋاتىن مولقى مەن ەرەنشىنىڭ ۇلى ەلشىدەن تۋاتىن مولقى، ارعىننىڭ قارپىق رۋىنىڭ كوزەيىنەن، ونىڭ توقاسىنان تۋاتىن مولقى بار. مۇنىڭ ءبارى ءبىر رۋ.

كوك-ۆولك(كوك ءبورى) اتاۋى ۋاقىت وتە كەلە كوكبۇلاق بولىپ ايتىلىپ، يتەلى شەجىرەسىنىڭ نەگىزگى اتاۋىن تۇلعالاندىرعان. كوك ءبورى سوزىنەن شىققان كوكبۇلاقتى كوشپەندى ومىردەگى ءبورىنىڭ اتىن تىكە اتامايتىن ادەت بويىنشا، كوكبۇلاقتىڭ تۇقىمدارىن “يت ەلى” اتاپ كەتكەن.

ەندى وسى اقمەرگەن(كۇيىك), اقباقتى، اقمالاي(تىنىبەك) دەپ تانىلعان ءۇش يتەلىنىڭ اتاسى بولعان كوكبۇلاقتىڭ احمەتالى، اقبەردى دەگەن ەكى ۇلىنىڭ ىشىندە، احمەتالىدەن ۇشەۋى تارايدى. كوكبۇلاقتىڭ كەلەسى ءبىر ۇلى بولعان اقبەردى اتاۋىنا كەلسەك، اح-بورت(اقبورى) دەگەن ءسوزدىڭ كەڭىتىپ ايتىلۋىنان كەلىپ شىققان. قازاقتىڭ الاشا رۋى اقبەرلى، توقبەرلى دەگەن ەكى ۇلكەن تارماققا بولىنەدى. ياعني، اق ءبورىلى، توق ءبورىلى دەگەن ماعىنالاردا. وسى توقبورلىدەن بورىشە تۇقىمى شىعادى. وسىنداعى اقبورلى مەن يتەلىدەگى اقبەردى ەكەۋى ءبىر ۇعىم. وسى اقبەردى(اقبورى) ەسىمىن اشامايلى اتانعان ادامنىڭ ناق ءوز اتى دەيتىن شەجىرەلەر بار. ولاي بولسا ونىڭ اعايىنى احمەتالىنىڭ شىن ەسىمى اباقتى بولىپ شىعادى دا، كەيىنگى مولدا-قوجالار ارابشاعا بەيىمدەپ احمەتالى قىلىپ جىبەرگەن. ال، ءۇش ۇلدىڭ ءبىرى بولعان اقباقتى سول اباقتى ءسوزىنىڭ وزگەرگەن نۇسقاسى. ەجەلدەن، اباقتى نەمەسە اباقلى، اشامايلى دەگەن اتپەن كوپتەگەن ۇلىستاردىڭ قۇرامىندا وسى ەكى كەرەي توبى كىردى. شەجىرەدە اقباقتىدان تاراۋعا ءتيىستى اقمەرگەن مەن اقمالايدى ونىڭ اعايىندىلارى ەتىپ قويعان. سونىمەن، بۇلار ءۇش يتەلىنى قۇراپ تۇر. ءبىر قىزىعى، وسى ۇشەۋىنىڭ جەكە-جەكە شەجىرە تارالىمىندا اقباقتىدان قازەكە، ءداۋىت، داۋىتقالي، ەسەنباقتى. قازەكەدەن جاڭبىرشى، كەنجەباي. جاڭبىرشىدان اقمالاي بولىپ تارالىپ تۇر. بۇل ءبىزدىڭ اقمالاي دا، اقمەرگەن دە اقباقتىدان شىعادى دەگەن قيسىنىمىزدى بەكەمدەي تۇسەدى. ەسەنباقتى دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى ءبىزدى ويلاندىرادى. ەسەن-اباقتى (يزەن-اباقتى) نەمەسە ءۇيسىن-اباقتى ءسوزىن قيسىنعا كەلتىرەدى. ويتكەنى، اباقتىڭ ءبىر شەتى سارى ۇيسىننەن شىعادى. ال، ءۇش يتەلىنىڭ ءبىرى بولعان اقمالاي داۋلەتىنەن قيعىلىق، قيعىلىقتان جاندالى تاراسا، قازىرگى ۋاقتىڭ جارتىسى جاندالى(جانتەلى) دەپ اتالادى. وسى اقمالايدىڭ قالماتايىنان شايكوز تۋادى. ال، شايكوز بولسا ۋاقتىڭ سەگىز ماڭىزدى رۋىنىڭ ءبىرى. ال، وسى ەلتوقتىڭ بەس بالاسىنىڭ ءبىرى يزەنبەردى(يزەنبورى، ەسەنبورى). كەرەي مەن ۋاق رۋلارى دا يزەن، جۋسان دەگەن ادامداردان تاراعان ۇرپاق. ال، ەلتوقتىڭ بەس بالاسىنىڭ ءبىرى بولعان اعاناستان قاراش، قاراشتان يزەنبەردى، جۋسانبەردى دەگەن تاعى ەكى تارماق تاراپ تۇر. ال، ۋاقتىڭ ىشىندە سىرگەلى رۋى بار. ۇلى ءجۇز سىرگەلىنىڭ ىشىندەگى اقكوڭىردەك رۋى ەلتوق، جانتوق دەگەن ەكى تارماققا بولىنەدى. ۋاقتا سارىباعىس رۋى بار. ارعىندا اقباعىس رۋى بار. ارعىنداعى اقباعىستان قاراقاس تۋادى. كەرەيدەگى اباقتان قاراقاس تۋادى. دەمەك، اقباعىس دەپ جۇرگەنى اباقاس دەگەننەن كەلىپ شىققان. سارىباعىس دەگەنى سارى اباقاس دەگەننەن كەلىپ شىققان. يتەلىنىڭ اقباقتىسى دا اباقتى عانا ەمەس، اق اباق دەگەن ۇعىمدى دا جۇكتەپ وتىر. باعانالىنىڭ شەگەلەگى ىشىندەگى يتەلى، قاراكەرەيدىڭ قوجامبەتى ىشىندەگى يتەلى، قانجىعالى ىشىندە بارعانادان تۋاتىن يتەلى جانە كەرەي شەجىرەسىندەگى ماعانالى(بارعانالى، باعانالى) اتاۋى ءوزارا تۋىستىققا يە. بۇلاردىڭ ءبارى شاشىراعان كەرەي يتەلىنىڭ تۇقىمدارى.

زەرتتەرمەن: كوكبورى مۇباراك قيزاتۇلى