“رەفەرەندۋم” نەنى كوزدەيدى؟
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين 21 قىركۇيەكتەگى مالىمدەمەسىندە ماسكەۋ “رەفەرەندۋمنىڭ قاۋىپسىز ءوتۋى ءۇشىن ءبارىن ىستەيتىنىن” ايتىپ، ۋكرايناداعى سوعىستىڭ باستى ماقساتى – دونباسستى ازات ەتۋ دەدى. كيەۆ بولسا كرەملدىڭ بۇل جوسپارىنا جاۋاپ رەتىندە، ۋكراينا وككۋپاتسيالانعان جەرىن ازات ەتۋدى جالعاستىرا بەرەتىنىن، ەگەر “رەفەرەندۋم” وتەتىن بولسا ماسكەۋمەن قانداي دا ءبىر كەلىسسوزدەن باس تارتاتىنىن مالىمدەدى.
“ۋكراينانىڭ وككۋپاتسيالانعان جەرىندە پسەۆدورەفەرەندۋم وتكىزۋ كرەملدىڭ كيەۆپەن جانە باتىسپەن كەلىسسوزدەر وتكىزۋىن قيىنداتادى. مۇنىڭ مايدانداعى قازىرگى جاعدايدى قايتسەم ساقتاپ قالام دەگەن تىرىسۋ امالى ەكەنى ءسوزسىز، سەبەبى رەسەي كۇشپەن، اسكەري جولمەن جاڭا ايماقتاردى باسىپ الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى دەپ ويلايمىن” دەدى ۋكراينا بولاشاق ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى يگور پوپوۆ ازاتتىقتىڭ ورىس قىزمەتىنە.
پوپوۆتىڭ سوزىنشە، ماسكەۋ رەفەرەندۋم جاريالاي وتىرىپ ەسكالاتسياعا بارىپ، باسىپ العان جەرلەردى رەسەي قۇرامىنا قوسۋ ءۇشىن تەزىرەك شەشىم قابىلداۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
“بىراق شەكارانىڭ قالاي انىقتالاتىنى بەلگىسىز قالىپ وتىر. دونەتسك، لۋگانسك، زاپوروجە مەن حەرسون وبلىستارىنىڭ ۋكراينا باقىلاۋىنداعى جەرى دە ەسكەرىلە مە، الدە ەسكەرىلمەي مە؟” دەيدى ول.
ال ۋكراين اسكەري ساراپشىسى سەرگەي گرابسكي ۋكراينانىڭ ءتورت وبلىسىنداعى “رەفەرەندۋمدار” ۋكراينا ارمياسىنىڭ قارسى شابۋىلىن توقتاتا المايتىنىن ايتادى.
“بۇل “رەفەرەندۋمداردىڭ” ەش ءمانى جوق، سەبەبى رەسەي اسكەرى بۇل اۋدانداردى تولىق باقىلامايدى. ارينە، قالاسا، سونداي ءىس-شارا وتكىزە الادى، بىراق ۋكراينا مەن ونىڭ ارمياسى ءۇشىن ەشتەڭە وزگەرمەيدى. پسەۆدورەفەرەندۋمنان كەيىن ماسكەۋ باسىپ العان جەرلەردى رەسەيگە تيەسىلى دەپ جاريالاپ، كيەۆتىڭ رەاكتسياسىنا قوقان-لوقى كورسەتەدى دەسەك، وندا ءبىز ماسكەۋ بەلگىلەگەن “قىزىل سىزىقتان” باياعىدا ءوتىپ كەتىپ، قىرىمداعى اسكەري نىسانداردى شابۋىلدادىق. رەسەيدىڭ رەاكتسياسى قانداي بولدى؟ ەشقانداي. ال قىرىم رەسەي ءۇشىن دونباسس نەمەسە حەرسونعا قاراعاندا ماڭىزدىراق قوي” دەدى ول.
ال ساياساتتانۋشى ولەسيا ياحنو ماسكەۋدىڭ “رەفەرەندۋم” ارقىلى ساياسي ناتيجەگە قول جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرعانىن ايتادى.
“مىسالى، ۋكراينانىڭ باسىپ الىنعان جەرىنىڭ قايتارىلۋىن قيىنداتۋ. بىراق كرەمل ونى جۇزەگە اسىرا المايدى. پسەۆدورەفەرەندۋم وتكىزبەك بولىپ وتىرعان جەرلەردە 2014-2015 جىلدارى رەسەيگە ءىشتارتا قارايتىن ازاماتتار بار ەدى، ال رەسەي ۋكرايناعا باسقىنشىلىق جاساعاننان كەيىن ونداي يلليۋزيا جوق” دەدى ياحنو.
رەسەي ءىشىنارا موبيليزاتسيادا 300 مىڭ ادامدى اسكەرگە شاقىرماق. پۋتين باتىستى يادرولىق قارۋمەن قورقىتتى
يادرولىق سوعىس بولا ما؟
كرەمل ء“ىشىنارا موبيليزاتسيا” جاريالاي وتىرىپ، شابۋىل مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرعىسى كەلەدى. بىراق سوعىسقا قاتىسۋعا ىقىلاس تانىتپاعان ازاماتتاردى موبيليزاتسيالاۋ رەسەيدى كوزدەگەن ماقساتىنا جەتكىزە قويارى ەكىتالاي، سوندىقتان كرەملدىڭ جالعىز امالى – يادرولىق قارۋ قولدانامىن دەپ دوق كورسەتۋ بولىپ وتىر دەيدى ساراپشىلار.
رەسەيدىڭ اسكەري دوكتريناسىندا ەل ەۋماعىنا شابۋىل جاسالعان جانە مەملەكەتكە قاۋىپ تونگەن جاعدايدا يادرولىق جانە باسقا دا جويقىن قارۋ قولدانۋعا بولاتىنى جازىلعان.
“[ۋكراينا ارمياسىنىڭ] ماسكەۋ رەسەي قۇرامىنا قوسقالى وتىرعان حەرسونعا شابۋىلىن يادرولىق قارۋ قولدانۋعا سىلتاۋ قىلۋعا بولماس. بىراق ۋكرايناعا قارسى مۇنداي قارۋدى قولدانۋ مۇمكىندىگىنىڭ ءوزى حالىقارالىق ارەناداعى رەاكتسيانى ايتارلىقتاي وزگەرتىپ، رەسەي سوعىس اشقالى بەيتاراپ بولىپ كەلگەن قىتاي، ءۇندىستان سەكىلدى باسقا دا ەلدەرگە اسەر ەتەدى” دەيدى يگور پوپوۆ.
اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن CBS تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا پۋتينگە حيميالىق نەمەسە تاكتيكالىق يادرولىق قارۋ قولدانباۋىن ەسكەرتتى. بىراق ول “رەسەي ونداي قادامعا بارسا، اقش قالاي جاۋاپ بەرەدى؟” دەگەن سۇراققا ەشتەڭە ايتقان جوق. ال امەريكالىق ديپلومات كۋرت ۋولكەر رەسەي ۋكرايناعا قارسى يادرولىق قارۋ قولدانسا، باتىس وعان تىكەلەي اسكەري جاۋاپ قايتارادى دەپ توپشىلايدى.
“كرەملدىڭ ونداي قادامىنا باتىس پەن ناتو-نىڭ جاۋابى قاتاڭ بولادى. باتىس ليدەرلەرىنىڭ تۇسپالداپ ايتقان سوزىنە سەنسەك، [رەسەيدىڭ] ۋكراينادا يادرولىق قارۋ قولدانۋى ناتو-عا مۇشە ەلدەردىڭ راديواكتيۆتى زاتتارمەن لاستانۋىنا الىپ كەلەدى. بۇل سولتۇستىك-اتلانتيكالىق وداققا شابۋىل رەتىندە قابىلدانادى. ياعني، باتىستىڭ رەسەيگە شابۋىل جاساۋىنا قولبايلاۋ بولمايدى” دەدى يگور پوپوۆ. ول رەسەي يادرولىق قارۋ قولدانعان جاعدايدا باتىس الدىمەن يادرولىق قارۋمەن ەمەس، زىمىران شابۋىلىمەن قارسى شىعاتىن بولار دەگەن بولجام ايتادى.
“باتىس ساياساتكەرلەرىنىڭ مالىمدەمەلەرىنە قاراساق، رەسەي باسشىلىعىنا ۋكرايناعا قارسى يادرولىق قارۋ قولدانعان جاعدايدا باتىستىڭ بىردەن جاۋاپ قايتاراتىنى ەسكەرتىلگەن” دەيدى ول.
ء“پۋتيندى – وكوپقا”. ماسكەۋدە موبيليزاتسياعا قارسى شىققانداردى كۇشپەن ۇستادى
ء“ىشىنارا موبيليزاتسيا” سوعىسقا قالاي اسەر ەتەدى؟
ۋكراينانىڭ اسكەري ساراپشىسى سەرگەي گرابسكي رەسەيدىڭ اسكەري كۇشى سارقىلدى دەۋگە ءالى ەرتە دەپ ەسەپتەيدى.
ء“ىشىنارا موبيليزاتسيانى ەسەپكە الماعان كۇننىڭ وزىندە، رەسەيدىڭ سوعىسقا ەرىكتىلەر جاساعىن، سوتتالعان ادامداردى جىبەرىپ جاتقانىن، ايماقتىق باتالوندار قۇرىلعانىن كورىپ وتىرمىز. مۇنىڭ ءبارى جەڭىل جاياۋ اسكەر سانالادى. رەسەيدىڭ رەسۋرسى سارقىلدى دەگەن قاتە پىكىر ايتىلىپ ءجۇر. وكىنىشكە قاراي، ولاي ەمەس. ۋكراينا اسكەرىنىڭ قالاي ارەكەت ەتكەنىنە قاراساق، ءساۋىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا رەسەي اسكەرىنىڭ شابۋىلىن توقتاتۋ ءۇشىن وسىنداي جەڭىل جاياۋ اسكەرمەن دونباسستا ۋاقىت ۇتتىق. قازىر رەسەي تاراپى شامامەن سونداي الگوريتممەن ارەكەت ەتىپ جاتىر” دەدى گرابسكي.
وسىلايشا رەسەي ارمياسى ۋكراينا اسكەرىنىڭ قوزعالىسىن توقتاتۋعا تىرىسىپ، سول ۋاقىتتا قارۋمەن جانە اسكەري تەحنيكامەن قامتىلعان اسكەري بولىمدەر قۇرادى دەيدى ساراپشى.
پۋتين ء“ىشىنارا موبيليزاتسيا” جاريالاعان كەزدە رەسەي قورعانىس ءمينيسترى سەرگەي شويگۋ اسكەرگە 300 مىڭ ادام شاقىرىلاتىنىن مالىمدەگەن. “پەنتا” ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، ساياساتتانۋشى ۆلاديمير فەسەنكو پۋتين ەۋروپاعا سەس كورسەتىپ وتىر دەيدى.
“ول بۇل قادام باتىستىڭ كيەۆتى كەلىسسوزدەرگە كوندىرۋىنە اكەلۋى مۇمكىن دەپ ويلايدى. بىراق اقىر سوڭىندا كرەمل ءپۋتيندى قولداعانىنا قاراماستان، ۋكرايناداعى سوعىسقا بارعىسى كەلمەيتىن ازاماتتاردى قورقىتادى” دەيدى فەسەنكو.
azattyq.org
ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى
پىكىر قالدىرۋ