باياحمەت جۇمابيۇلىنىڭ

كىشكەنتاي دوستار، ۇيلەرىڭدە تەنتەكتىك ىستەمەڭدەر، اكە-شەشەلەرىڭ «ايۋعا بەرەمىن» دەسە قورقۋلارىڭ مۇمكىن. بىراق، سول ايۋدىڭ ءوڭ-سيقىن كورمەي تۇرىپ نەگە قورقاسىڭدار؟

سەندەر ول ەسسىز ماقۇلىقتىڭ ادامنان قورقاتىنىن بىلمەيتىن شىعارسىڭدار، «وقىستان ايۋدىڭ ۇستىنە ءتۇسىپ قالۋ تىم قاۋىپتى» دەپ ايتاتىن ۇلكەندەر كەڭەسىن دە ەستىگەن بولارسىڭدار. مۇنداي قىسىلتاياڭ كەزدەردە زەيىندى، جۇرەكتى بولساڭدار ايۋدى جەڭىپ الاتىندىقتارىڭ ءسوزسىز. سوندىقتان ايۋ مەن ادامنىڭ قايسىسى باتىر ەكەنىن بىلگىلەرىڭ كەلسە، اقىل دەگەن مىنا بالانىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق سالىڭدار.

يزەن مەن جۋسانى بۇرقىراپ ءوسىپ، ساسىرلارى ساۋدىراتا باس جارىپ كەلە جاتقان جاز كۇندەرىنىڭ ءبىرى. قىس بويى تارىداي شاشىلىپ وتىرعان كوشپەلى اۋىل كوكتەۋلىككە ءتۇسىپ، تولدەتۋ جۇمىسىنىڭ سەبەبىنەن بۇيىرلەسە وتىرا قالاتىن ءبىر كەزى بولادى ەمەس پە، وسى كۇندەردىڭ بىرىندە قىس بويى اۋرۋ ازابىمەن سارتاپ بولىپ توسەك تارتىپ جاتقان اقىلدىڭ اتاسى اقىرى كوز جۇمدى.

حالقىمىزدىڭ ءولىمدى «اركىمنىڭ باسىنا كەلەر ءىس» دەپ قۇرمەتتەيتىن ادەتى بويىنشا قاۋىم حالىق قاريانى جوسىن بويىنشا جامباسىن جەرگە تيگىزدى.

اقىل اتى زاتىنا ساي ەرجەتىپ كەلە جاتقاندىقتان، اۋىلداستارى تۇگەل القاساتىن اقىلدى بالا ەدى. ول اتاسىن جەرلەگەندە دايىن كىرپىش بولماعاندىقتان قورعان تۇرعىزا الماعانىنا قاتتى الاڭدادى. ويتكەنى مۇنداي جالاڭاش قابىرلەردى بۇل وڭىردە ايۋ قازىپ كەتەتىن ءجايت بولىپ تۇرۋشى ەدى. بۇكىل ەل بولىپ اقىلدىڭ اتاسىنا قورعان تۇرعىزۋدى ەرتەڭگە قالدىردى دا، قابىر باسىنا لەگەن ءىلىپ، «قاراقشى» تۇرعىزىپ تاراستى.

اقىل ءتۇنى بويى الاڭداپ ۇيقى كورمەدى. ونىڭ كوز الدىنا سول ايۋ قارا بولىپ تا، سارى بولىپ تا ەلەستەپ، جىرتقىش تۇياعىمەن قابىر توپىراعىن قازىپ جاتقانداي بولادى دا تۇرادى. وسىلايشا كورەر تاڭدى كوزبەن اتىرىپ، اتاسىنىڭ قابىرىنە ەرتەمەن جەتىپ كەلگەندە، ويلاعانىنداي كورلىكتىڭ قورىس-قوپاسى شىعىپ جاتادى. سۇيەكتى الدەقاشان الىپ كەتكەنىن كورىپ، اتاسىن تىرىدەي ايۋعا بەرگەندەي، جۇرەگى اتشا تۋلاپ، تىنىسى تارىلىپ، نامىس وتى وزەگىن ورتەدى، ءتىپتى ەسىنەن دە تاندى، اقىرى كوپتىڭ اقىلىنا كەلىپ ەسىن جيدى. ايۋعا دەگەن وشپەندىلىگى قوزعان اقىل وسى ايۋدىڭ كوزىن جوعالتۋعا بەل بايلادى.

— مۇڭىما مۇڭداس، قۋانىشىما ورتاق بولعان جۇرتىم، مەن وسى ايۋدىڭ كوزىن جوعالتسام، رۇقساتتارىڭىزدى بەرسەڭىزدەر! — دەگەن ەدى، اۋىل اقساقالدارى:

— اشۋ نە قىلدىرمايدى، ايتقانىڭ ءجون-اق، بىراق ول سەنى قويىپ، ايلالى اڭشى مەن قۇرالايدى كوزگە اتاتىن مەرگەندەرگە الدىرماي، كوپ جىلدان بەرى بىرنەشە ادامنىڭ كورىن قازىپ دانىككەن جىرتقىش ايۋ عوي، -دەپ جۇباتۋ ايتتى.

— ايۋ ولگەن ادامعا تيىسپەي، جەرگە كومىپ قويىپ ساسىتىپ جەيدى دەگەن ءسوز راس پا؟ — دەپ سۇرادى اقىل.

— ءيا، سولاي. . . —دەگەن، قاريا اقىل نە ايتار ەكەن دەگەندەي وعان قادالا قارادى.

— سوندا مەنىڭ ايتارىم، ادامنىڭ ەتىنە دانىككەن وسى ايۋمەن ءبىر الىسىپكورسەم، —اقىلدىڭ بۇلسوزىنە قاريادان تارتىپ توڭىرەگىندەگىلەر تۇگەل كۇلىسىپ جاتتى.

— بالام-اۋ، سەنىڭ كۇشىڭ تولىپ، ءىسىڭ پىسقان جوق. اشۋدان تۋعان ويىڭ عوي، بولدى بالام، اللا كەشەدى. ەل بولىپ سۇيەكتى ىزدەپ كورەيىك، — دەپ قارت اقىلدى ۇيگە قايتۋعا كوندىرەدى.

وسىلايشا اقىل اۋىل قارتىنىڭ رۇقساتىنان كۇدەرىن ءۇزدى. ول اتاسىنىڭ تىرىسىندە ايتاتىن «بالام، ادام بالاسىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءىس بولمايدى، بىرەر ءىستى ىستەي المايمىن دەپ تارتىنشاقتاۋشى بولما، ءار ءىستى بىلۋگە تىرىس. ءىستى ىستەگەندە باتىلدىققا زەرەكتىگىڭ سەرىك بولسىن، استە اڭقاۋلىقپەن جۇمىسقا ارالاسۋشى بولما» دەگەن ءسوزىن ەسىنە الىپ، ىشتەي ءبىر بەكىمگە كەلىپ ۇيىنە قايتتى.

كەش باتىپ، ەل ورنىنا وتىردى. كوز جاسىن كول ەتكەن اقىل ساندىقتان ءبىر اقىرەتتى ۇرلاپ الدى دا، كوزگە تۇرتسە كورگىسىز قاراڭعىعا سۇڭگىپ كەتتى.

ول بۇرىن بالالارمەن ويناعاندا «زيراتتا شايتان بولادى» دەپ ءبىر-ءبىرىن قورقىتاتىندارىن ەسىنەن شىعارىپ، ەسىل-دەرتى جىرتقىش ايۋدان اتاسىنىڭ كەگىن الۋ بولدى دا، قابىر باسىنا جەتىپ ۇلگىردى.

دەلدەيگەن قالىڭ مولالار اراسىنان قۇلاعىنا ىزىڭداعان، ىسقىرعان قۇبىجىق داۋىستار ەستىلەدى. ءدال وسى كەزدە ونىڭ ءون بويىن قارا تەر باسقانداي بولدى. بىراق، العان بەتىنەن قايتپاي، اتاسىنىڭ كورلىگىنە ءتۇسىپ اقىرەتكە ورانىپ جاتتى.

قانشا ايتقانمەن، جازعىتۇرىمنىڭ كۇنى ەمەس پە، ىزعارلى جەلەمىك ونى قالتىراتا باستادى. بىراق، ءتىسىن-تىسىنە باسىپ، «قالاي دا كەك الۋىم كەرەك! » دەپ ايۋدىڭ كەلۋىن توسىپ جاتا بەردى.

ارادا قانشا ۋاقىت وتكەنى بەلگىسىز، توڭعانىنان تىزەسى بۇگىلە باستاعان ەدى، الدەن ۋاقىتتا سىرپ-سىرپ ەتكەن بوگدە داۋىستان ەلەڭ ەتىپ، تىنىسىن تارتا كوسىلىپ جاتا قالدى.

اقىلدىڭ الگىندەگى توڭعانى: ەكى كوزىن تاس جۇمىپ ولگەن ادام بەينەسىندە جاتقانىنان ەدى. اۋىلداعى تەمىرشى كوكەن قارتتىڭ جەل كورىگىنىڭ داۋىسىنداي گۇر-گۇر ەتكەن دىبىس ءبىلىندى، وزدەرىنىڭ سارى اتانىنىڭ جۇرىسىندەي سىرپىلداعان اياق داۋىسى قابىردى ءبىر اينالىپ شىقتى دا، اقىلدىڭ دەنەسىنە تەمىردەي تۇياعى سارت ەتىپ قادالا كەتتى، اقىل باقىرىپ جىبەرە جازداپ ءوزىن ارەڭ ۇستادى. كەنەت ادۋىن كۇشتىڭ ءبىر سەرپۋىمەن كورلىكتىڭ سىرتىنا شىعا كەلدى. ايۋ اقىلدىڭ ءون بويىن يىسكەلەپ شىعىپ تىكەندەي تىلدەرىن بەتىنە قاداعان ەدى، اقىلدىڭ بۇل ساسىق دەمگە جانى زورعا ءتوزدى. ەگەر مۇندايدا ازدا بولسا تىكسىنىپ، قىبىرلاپ قالساڭىز، ايۋ كۇدىكتەنىپ كوتەرىپ الىپ جەرگە ءبىر-اق ۇرۋى دا مۇمكىن ەدى.

ايۋ وسىلايشا اقىلدى «تەكسەرۋدەن» وتكىزدى دە، قولتىعىنا قىسىپ الا جونەلدى. بورباڭداي جونەلگەن ايۋ نۋ قاراعايدى بەتكە الىپ ۇشىرىپ كەلەدى. اقىل ءۇنسىز، قىبىرسىز جاتىر.

نۋ قاراعايدىڭ ىشىنە ەنگەن ايۋ الدەبىر جەرگە اقىلدى قويدى دا، ارسى-كۇرسى بولا باستادى. اقىل ەندى قورقايىن دەدى. ويتكەنى ايۋ ولىكتى شىمعا كومىپ قاراعايمەن باستىرىپ كەتەتىنىن ەستىگەن ەدى. سوندىقتان ەندى ارەكەتتەنۋدىڭ كەزى كەلگەنىن اڭعاردى.

اقىل اقىرىن كوزىن اشسا، ايۋ قاربالاس جەر قازىپ جاتىر ەكەن. نۋ قاراعاي ىشىنە تاڭعى شۋاق قىدىرىپتى. ايۋ دا جەرگە جارىق تۇسىرمەي جايعاستىرۋعا قامدانىپ جاتقان سياقتى، كۇرەكپەن قاشاعانداي شىمدى قوپارىپ جاتىر.

اقىل ايۋدىڭ جەردى قازىپ بولعانىن كورىپ، كوزىن جۇما قالدى. ال ايۋ اقىلدى ورنىنان تۇرعىزىپ، قاراعايعا سۇيەدى دە الدەن ۋاقىتتا بەتتەن سالىپ كەتتى. تۇيىقسىز مىنا سوققىدان اقىلدىڭ باسى جارىلىپ كەتە جازدادى. كوز وتى جارق ەتىپ، ەسىنەن تانىپ بارىپ قايتتى.

ايۋ كەسكەن شوركەدەي جەرگە قۇلاپ تۇسكەن اقىلدىڭ بەتىندەگى قاندى جالاپ – جالاپ الىپ جانە قاننىڭ سىعۋىن توسقانداي اقىلعا بەدىرەيىپ تۇرعان ەدى. اقىل دا وسىدان ارى وراي بولماسىن اڭعارىپ، قايراتىن بويىنا جيىپ بار داۋىسىمەن «ايت» دەپ اقىرىپ قالىپ،ورنىنان اتىپ تۇردى.

بەيعام تۇرعان ايۋ توسىن داۋىستان شالقالاپ بارىپ جىعىلىپ ءتۇستى. اقىل وڭتايلاپ تۇرعان قانجارىن سۋىرىپ الىپ، ايۋدىڭ قايتا قامدانۋىنا وراي بەرمەي، قارنىنان جارىپ ۇلگەردى.

بۇل كەزدە اتىراپ تاڭ شۇعىلاسىنا مالىنعان ەدى. جىرتقىشتى جايراتقان اقىل «ايۋ جۇرەكسىز بولادى» دەيتىن ۇلكەندەردىڭ ءسوزىنىڭ راستىعىن اڭعاردى. ءوزىنىڭ اقىل-ايلاسىمەن جاۋىن جايراتقانىنا ءدان ريزا بولعان اقىل ادامداردىڭ اقىل-پاراساتىنىڭ تەڭدەسسىز ەكەنىن ءتۇسىندى.

اقىلدى ىزدەپ شىققان اۋىل ادامدارى جاۋىن جايراتقان ەرلىگىن، پاراساتتىلىعىن كورىپ مويىندارىنا كوتەرىپ، قارشاداي اقىلدىڭ تەڭدەسسىز ايلامەن جەڭىستىك العان مىنا وقيعانى اۋىزدان-اۋىزعا تاراتىپ جاتتى.