Bayahmet Jwmabywlınıñ

Kişkentay dostar, üyleriñde tentektik istemeñder, äke-şeşeleriñ «Ayuğa beremin» dese qorqularıñ mümkin. Biraq, sol ayudıñ öñ-siqın körmey twrıp nege qorqasıñdar?

Sender ol essiz maqwlıqtıñ adamnan qorqatının bilmeytin şığarsıñdar, «Oqıstan ayudıñ üstine tüsip qalu tım qauipti» dep aytatın ülkender keñesin de estigen bolarsıñdar. Mwnday qısıltayañ kezderde zeyindi, jürekti bolsañdar ayudı jeñip alatındıqtarıñ sözsiz. Sondıqtan ayu men adamnıñ qaysısı batır ekenin bilgileriñ kelse, Aqıl degen mına balanıñ äñgimesine qwlaq salıñdar.

Izen men jusanı bwrqırap ösip, sasırları saudırata bas jarıp kele jatqan jaz künderiniñ biri. Qıs boyı tarıday şaşılıp otırğan köşpeli auıl kökteulikke tüsip, töldetu jwmısınıñ sebebinen büyirlese otıra qalatın bir kezi boladı emes pe, osı künderdiñ birinde qıs boyı auru azabımen sartap bolıp tösek tartıp jatqan Aqıldıñ atası aqırı köz jwmdı.

Halqımızdıñ ölimdi «ärkimniñ basına keler is» dep qwrmetteytin ädeti boyınşa qauım halıq qariyanı josın boyınşa jambasın jerge tigizdi.

Aqıl atı zatına say erjetip kele jatqandıqtan, auıldastarı tügel alqasatın aqıldı bala edi. Ol atasın jerlegende dayın kirpiş bolmağandıqtan qorğan twrğıza almağanına qattı alañdadı. Öytkeni mwnday jalañaş qabirlerdi bwl öñirde ayu qazıp ketetin jäyt bolıp twruşı edi. Bükil el bolıp Aqıldıñ atasına qorğan twrğızudı erteñge qaldırdı da, qabir basına legen ilip, «Qaraqşı» twrğızıp tarastı.

Aqıl tüni boyı alañdap wyqı körmedi. Onıñ köz aldına sol ayu qara bolıp ta, sarı bolıp ta elestep, jırtqış twyağımen qabir topırağın qazıp jatqanday boladı da twradı. Osılayşa körer tañdı közben atırıp, atasınıñ qabirine ertemen jetip kelgende, oylağanınday körliktiñ qorıs-qopası şığıp jatadı. Süyekti äldeqaşan alıp ketkenin körip, atasın tiridey ayuğa bergendey, jüregi atşa tulap, tınısı tarılıp, namıs otı özegin örtedi, tipti esinen de tandı, aqırı köptiñ aqılına kelip esin jidı. Ayuğa degen öşpendiligi qozğan Aqıl osı ayudıñ közin joğaltuğa bel bayladı.

— Mwñıma mwñdas, quanışıma ortaq bolğan jwrtım, men osı ayudıñ közin joğaltsam, rwqsattarıñızdı berseñizder! — degen edi, auıl aqsaqaldarı:

— Aşu ne qıldırmaydı, aytqanıñ jön-aq, biraq ol seni qoyıp, aylalı añşı men qwralaydı közge atatın mergenderge aldırmay, köp jıldan beri birneşe adamnıñ körin qazıp dänikken jırtqış ayu ğoy, -dep jwbatu ayttı.

— Ayu ölgen adamğa tiispey, jerge kömip qoyıp sasıtıp jeydi degen söz ras pa? — dep swradı Aqıl.

— Iä, solay. . . —degen, qariya Aqıl ne aytar eken degendey oğan qadala qaradı.

— Sonda meniñ aytarım, adamnıñ etine dänikken osı ayumen bir alısıpkörsem, —Aqıldıñ bwlsözine qariyadan tartıp töñiregindegiler tügel külisip jattı.

— Balam-au, seniñ küşiñ tolıp, isiñ pısqan joq. Aşudan tuğan oyıñ ğoy, boldı balam, Alla keşedi. El bolıp süyekti izdep köreyik, — dep qart Aqıldı üyge qaytuğa köndiredi.

Osılayşa Aqıl auıl qartınıñ rwqsatınan küderin üzdi. Ol atasınıñ tirisinde aytatın «Balam, adam balasınıñ qolınan kelmeytin is bolmaydı, birer isti istey almaymın dep tartınşaqtauşı bolma, är isti biluge tırıs. İsti istegende batıldıqqa zerektigiñ serik bolsın, äste añqaulıqpen jwmısqa aralasuşı bolma» degen sözin esine alıp, iştey bir bekimge kelip üyine qayttı.

Keş batıp, el ornına otırdı. Köz jasın köl etken Aqıl sandıqtan bir aqıretti wrlap aldı da, közge türtse korgisiz qarañğığa süñgip ketti.

Ol bwrın balalarmen oynağanda «ziratta şaytan boladı» dep bir-birin qorqıtatındarın esinen şığarıp, esil-derti jırtqış ayudan atasınıñ kegin alu boldı da, qabir basına jetip ülgirdi.

Deldeygen qalıñ molalar arasınan qwlağına ızıñdağan, ısqırğan qwbıjıq dauıstar estiledi. Däl osı kezde onıñ ön boyın qara ter basqanday boldı. Biraq, alğan betinen qaytpay, atasınıñ körligine tüsip aqıretke oranıp jattı.

Qanşa aytqanmen, jazğıtwrımnıñ küni emes pe, ızğarlı jelemik onı qaltırata bastadı. Biraq, tisin-tisine basıp, «qalay da kek aluım kerek! » dep ayudıñ keluin tosıp jata berdi.

Arada qanşa uaqıt ötkeni belgisiz, toñğanınan tizesi bügile bastağan edi, älden uaqıtta sırp-sırp etken bögde dauıstan eleñ etip, tınısın tarta kösilip jata qaldı.

Aqıldıñ älgindegi toñğanı: eki közin tas jwmıp ölgen adam beynesinde jatqanınan edi. Auıldağı temirşi Köken qarttıñ jel köriginiñ dauısınday gür-gür etken dıbıs bilindi, özderiniñ sarı atanınıñ jürisindey sırpıldağan ayaq dauısı qabirdi bir aynalıp şıqtı da, Aqıldıñ denesine temirdey twyağı sart etip qadala ketti, Aqıl baqırıp jibere jazdap özin äreñ wstadı. Kenet aduın küştiñ bir serpuimen körliktiñ sırtına şığa keldi. Ayu Aqıldıñ ön boyın iiskelep şığıp tikendey tilderin betine qadağan edi, Aqıldıñ bwl sasıq demge janı zorğa tözdi. Eger mwndayda azda bolsa tiksinip, qıbırlap qalsañız, ayu küdiktenip köterip alıp jerge bir-aq wruı da mümkin edi.

Ayu osılayşa Aqıldı «Tekseruden» ötkizdi de, qoltığına qısıp ala jöneldi. Borbañday jönelgen ayu nu qarağaydı betke alıp wşırıp keledi. Aqıl ünsiz, qıbırsız jatır.

Nu qarağaydıñ işine engen ayu äldebir jerge Aqıldı qoydı da, arsı-kürsi bola bastadı. Aqıl endi qorqayın dedi. Öytkeni ayu ölikti şımğa kömip qarağaymen bastırıp ketetinin estigen edi. Sondıqtan endi ärekettenudiñ kezi kelgenin añğardı.

Aqıl aqırın közin aşsa, ayu qarbalas jer qazıp jatır eken. Nu qarağay işine tañğı şuaq qıdırıptı. Ayu da jerge jarıq tüsirmey jayğastıruğa qamdanıp jatqan siyaqtı, kürekpen qaşağanday şımdı qoparıp jatır.

Aqıl ayudıñ jerdi qazıp bolğanın körip, közin jwma qaldı. Al ayu Aqıldı ornınan twrğızıp, qarağayğa süyedi de älden uaqıtta betten salıp ketti. Twyıqsız mına soqqıdan Aqıldıñ bası jarılıp kete jazdadı. Köz otı jarq etip, esinen tanıp barıp qayttı.

Ayu kesken şörkedey jerge qwlap tüsken Aqıldıñ betindegi qandı jalap – jalap alıp jäne qannıñ sığuın tosqanday Aqılğa bedireyip twrğan edi. Aqıl da osıdan arı oray bolmasın añğarıp, qayratın boyına jiıp bar dauısımen «Ayt» dep aqırıp qalıp,ornınan atıp twrdı.

Beyğam twrğan ayu tosın dauıstan şalqalap barıp jığılıp tüsti. Aqıl oñtaylap twrğan qanjarın suırıp alıp, ayudıñ qayta qamdanuına oray bermey, qarnınan jarıp ülgerdi.

Bwl kezde atırap tañ şwğılasına malınğan edi. Jırtqıştı jayratqan Aqıl «Ayu jüreksiz boladı» deytin ülkenderdiñ söziniñ rastığın añğardı. Öziniñ aqıl-aylasımen jauın jayratqanına dän riza bolğan Aqıl adamdardıñ aqıl-parasatınıñ teñdessiz ekenin tüsindi.

Aqıldı izdep şıqqan auıl adamdarı jauın jayratqan erligin, parasattılığın körip moyındarına köterip, qarşaday Aqıldıñ teñdessiz aylamen jeñistik alğan mına oqiğanı auızdan-auızğa taratıp jattı.