ورنى: ءۇرىمجى

ۋاقىتى: 1956.ج

تۇسىرگەن: توم حاتچينس (فوتوجۋرناليست)

تۇسىنىكتەمە: جاڭا زەلاندياىق فوتوجۋرناليست ت.حاتچينس (تۋعان جەرى اۆستراليا) قىتاي ساپارى كەزىندە قازاقتار ءبىرشاما شوعىرلى قونىستانعان ايماقتاردى نازاردان تىس قالدىرمادى. سول كەزدە قىتايعا رۇقسات ەتىلگەن ساناۋلى ءفوتوجۋرناليستىڭ ءبىرى بولعان ول كوممۋنيستىك رەجيمنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قىتايدى فوتو تىلىمەن ءساتتى كورسەتە الدى. سۋرەتتە 1956 جىلعى ءۇرىمجى قازاقتارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى كورسەتىلگەن.

وكىنىشكە قاراي ءۇرىمجى قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك تاريحى ەش زەرتتەلمەي كەلە جاتىر. ءۇرىمجى ولكەنىڭ ساياسي كىندىگى بولعاندىعى سەبەپتى ونداعى قازاقتاردىڭ ساياسي، مادەني ءھام الەۋمەتتىك ىستەرگە ارالاسۋى ەرتە باستالدى. 1922 جىلى قالا ورتالىعىندا قازاق-موڭعول مەكتەبى شاڭىراق كوتەردى. 1935 جىلى قالادا قازاق-قىرعىز مالەني، اعارتۋ ۇيىمى قۇرىلدى. سول جىلى قالادا “تيانشان”، “شىنجاڭ” گازەتتەرىنىڭ قازاقشا بولىمدەرى قۇرىلدى سونىمەن بىرگە قالا ورتالىعىندا ولكەلىك قازاق تەاترى اشىلدى. ينستيتۋت پەن پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە ءتۇسىپ وقيتىن قازاق بالالارىنىڭ سانى كۇرت ءوستى.

1935 جىلدان كەيىن قالا قازاقتارى بىرتىندەپ ۇلتتىق كاسىپورىن قۇرا باستادى. شاعىن تۇرپاتتاعى ءجۇن جانە تەرى زاۆودتارىن اشىپ شيكزات وڭدەپ مانەرلەپ ونى ولكەنىڭ ساۋدا كەنتتەرىنەن تىس سوۆەت ولاعىنا ەكسپورتتادى. ولكەلىك قازاق-قىرعىز ۇيىمى ۇلتتىق قوردى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاق كاسىپورىندارىن كوپ قولدادى.

1944-46 جج. قالاداعى قازاقتار ەكى ءتۇرلى ساياسي جىككە ءبولىندى. ءبىرى قۇلجادا قۇرىلعان تاۋەلسىز ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قولدادى. بىراق كەلەسى ءبىر توپ ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ سوۆەت فاكتورىن ەسكەرە وتىرىپ كوممۋنيستىك ساياسي ىقپالداستىقتىڭ ارتۋىنان الاڭدادى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قولدايتىن توپ ماناس وزەنى شەكاراسىنان ءوتىپ باتىسقا جول تارتتى. ال وعان قارسىلار ۇرىمجىدەگى استىرتىن ساياسي اعارتۋشىلىق ءىس-قيمىلىن جالعاستىرا بەردى.

1947 جج ءۇرىمجى قازاقتارىنىڭ ساياسي قاربالاستىعى ءبىرشاما ارتقان جىل بولدى. قالادا مىڭداعان ازاماتتاردىڭ ميتينگى كوبەيدى. اراسىندا كىسى ءولىمى دە بولدى… ۇرىمجىگە جاقىن اۋدانداردىڭ ازاماتتارى تۇپقوپارىلىپ ۇرىمجىگە قاراي كوشتى. 1949 جىلعا قاراي ءۇرىمجى قازاقتارى ساياسي تۇلعالاردىڭ جيى باسقوسۋ جاساپ كەلەلى كەڭەس وتكىزەتىن ساياسي مايدانىنا اينالدى. قالاداعى اقش، ۇلىبريتانيا كونسۋلدىعىنىڭ نازارى ماناعى ساياسي قۇرىلتايلارعا كوپ اۋدى. سوڭىندا ءۇرىمجى جانە كورشى قازاق اۋداندارى انتي-كوممۋنيستىك ورتاق ءىس-قيمىل جاسادى، بىراق بۇلقىنىس ءساتسىز اياقتالدى. سونىڭ كەسىرىنەن ماناس، قۇتىبي، سانجى جانە ءۇرىمجى قازاقتارى “سەنىمسىز زوناعا” كىردى. قازاقتاردىڭ وسى ايماقتاعى ىقپالى ەسكەرىلمەدى، ەسەسىنە قاقپايلاۋ ساياساتى جۇرگىزىلدى. 1954-55 جج ۇلتتىق اۆتونوميالى اۋماقتاردى مەجەلەۋ كەزىندە “ساياسي قىلمىس زوناسى” اتانعان قازاق اۋداندارى مۇلدە ەسكەرىلمەدى. كەرىسىنشە ءبولۋ، بولشەكتەۋ ساياساتى جۇرگىزىلدى.

ەڭ قىزىعى 1946-47 جج گوميندان ۇكىمەتى ايماقتاعى قازاق سانىنىڭ كوپتىگىن ەسكەرە وتىرىپ تۇرعىلىقتى قازاقتاردىڭ اكىمشىلىك، ساياسي ءھام الەۋمەتتىك ىستەرگە ارالاسۋىنا مۇمكىندىكتەر جاراتقان ەدى. سونىڭ ىقپالىمەن ۇرىمجىدە انتي-كوممۋنيستىك كوڭىل جاقسى كۇي قالىپتاستى. بىراق 1951 جىلدان كەيىنگى ساياسي ءھام اكىمشىلىك تاعدىرلارى وتە قيىن بولدى.

ەلدەس وردا

07.12.2022

ەسكەرتۋ:

ءۇرىمجى دەگەن اتاۋ تەك قالا ورتالىعىمەن شەكتەلمەيدى. قالاعا قاراستى بارلىق ەلدى-مەكەندەر قاراستىرىلادى. قالادا ارنايى قازاقتار تۇراتىن شاعىن رايوندار بولۋدان تىس قالانىڭ اينالاسىنداعى ەلدە-مەكەندەردەردىڭ بارىندە كىلەڭ قازاقتار تۇرعان.