Орны: Үрімжі

Уақыты: 1956.ж

Түсірген: Том Хатчинс (фотожурналист)

Түсініктеме: Жаңа Зеландияық фотожурналист Т.Хатчинс (туған жері Австралия) Қытай сапары кезінде қазақтар біршама шоғырлы қоныстанған аймақтарды назардан тыс қалдырмады. Сол кезде қытайға рұқсат етілген санаулы фотожурналистің бірі болған ол коммунистік режимнің алғашқы кезеңіндегі қытайды фото тілімен сәтті көрсете алды. Суретте 1956 жылғы Үрімжі қазақтарының тұрмыс-тіршілігі көрсетілген.

Өкінішке қарай Үрімжі қазақтарының саяси, әлеуметтік тарихы еш зерттелмей келе жатыр. Үрімжі өлкенің саяси кіндігі болғандығы себепті ондағы қазақтардың саяси, мәдени һәм әлеуметтік істерге араласуы ерте басталды. 1922 жылы қала орталығында қазақ-моңғол мектебі шаңырақ көтерді. 1935 жылы қалада қазақ-қырғыз мәлени, ағарту ұйымы құрылды. Сол жылы қалада “Тяньшан”, “Шынжаң” газеттерінің қазақша бөлімдері құрылды сонымен бірге қала орталығында өлкелік қазақ театры ашылды. Институт пен педагогикалық училищеге түсіп оқитын қазақ балаларының саны күрт өсті.

1935 жылдан кейін қала қазақтары біртіндеп ұлттық кәсіпорын құра бастады. Шағын тұрпаттағы жүн және тері заводтарын ашып шикзат өңдеп мәнерлеп оны өлкенің сауда кенттерінен тыс совет олағына экспорттады. Өлкелік қазақ-қырғыз ұйымы ұлттық қорды қамтамасыз ету мақсатында қазақ кәсіпорындарын көп қолдады.

1944-46 жж. қаладағы қазақтар екі түрлі саяси жікке бөлінді. Бірі Құлжада құрылған тәуелсіз уақытша үкіметті қолдады. Бірақ келесі бір топ уақытша үкіметтің совет факторын ескере отырып коммунистік саяси ықпалдастықтың артуынан алаңдады. Уақытша үкіметті қолдайтын топ Манас өзені шекарасынан өтіп батысқа жол тартты. Ал оған қарсылар Үрімжідегі астыртын саяси ағартушылық іс-қимылын жалғастыра берді.

1947 жж Үрімжі қазақтарының саяси қарбаластығы біршама артқан жыл болды. Қалада мыңдаған азаматтардың митингі көбейді. Арасында кісі өлімі де болды… Үрімжіге жақын аудандардың азаматтары түпқопарылып Үрімжіге қарай көшті. 1949 жылға қарай Үрімжі қазақтары саяси тұлғалардың жиы басқосу жасап келелі кеңес өткізетін саяси майданына айналды. Қаладағы АҚШ, Ұлыбритания консулдығының назары манағы саяси құрылтайларға көп ауды. Соңында Үрімжі және көрші қазақ аудандары анти-коммунистік ортақ іс-қимыл жасады, бірақ бұлқыныс сәтсіз аяқталды. Соның кесірінен Манас, Құтыби, Санжы және Үрімжі қазақтары “сенімсіз зонаға” кірді. Қазақтардың осы аймақтағы ықпалы ескерілмеді, есесіне қақпайлау саясаты жүргізілді. 1954-55 жж ұлттық автономиялы аумақтарды межелеу кезінде “саяси қылмыс зонасы” атанған қазақ аудандары мүлде ескерілмеді. Керісінше бөлу, бөлшектеу саясаты жүргізілді.

Ең қызығы 1946-47 жж Гоминьдан үкіметі аймақтағы қазақ санының көптігін ескере отырып тұрғылықты қазақтардың әкімшілік, саяси һәм әлеуметтік істерге араласуына мүмкіндіктер жаратқан еді. Соның ықпалымен Үрімжіде анти-коммунистік көңіл жақсы күй қалыптасты. Бірақ 1951 жылдан кейінгі саяси һәм әкімшілік тағдырлары өте қиын болды.

Елдес ОРДА

07.12.2022

ЕСКЕРТУ:

Үрімжі деген атау тек қала орталығымен шектелмейді. Қалаға қарасты барлық елді-мекендер қарастырылады. Қалада арнайы қазақтар тұратын шағын райондар болудан тыс қаланың айналасындағы елде-мекендердердің бәрінде кілең қазақтар тұрған.