Ornı: Ürimji

Uaqıtı: 1956.j

Tüsirgen: Tom Hatçins (fotojurnalist)

Tüsinikteme: Jaña Zelandiyaıq fotojurnalist T.Hatçins (tuğan jeri Avstraliya) Qıtay saparı kezinde qazaqtar birşama şoğırlı qonıstanğan aymaqtardı nazardan tıs qaldırmadı. Sol kezde qıtayğa rwqsat etilgen sanaulı fotojurnalistiñ biri bolğan ol kommunistik rejimniñ alğaşqı kezeñindegi qıtaydı foto tilimen sätti körsete aldı. Surette 1956 jılğı Ürimji qazaqtarınıñ twrmıs-tirşiligi körsetilgen.

Ökinişke qaray Ürimji qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik tarihı eş zerttelmey kele jatır. Ürimji ölkeniñ sayasi kindigi bolğandığı sebepti ondağı qazaqtardıñ sayasi, mädeni häm äleumettik isterge aralasuı erte bastaldı. 1922 jılı qala ortalığında qazaq-moñğol mektebi şañıraq köterdi. 1935 jılı qalada qazaq-qırğız mäleni, ağartu wyımı qwrıldı. Sol jılı qalada “Tyan'şan”, “Şınjañ” gazetteriniñ qazaqşa bölimderi qwrıldı sonımen birge qala ortalığında ölkelik qazaq teatrı aşıldı. Institut pen pedagogikalıq uçilişege tüsip oqitın qazaq balalarınıñ sanı kürt östi.

1935 jıldan keyin qala qazaqtarı birtindep wlttıq käsiporın qwra bastadı. Şağın twrpattağı jün jäne teri zavodtarın aşıp şikzat öñdep mänerlep onı ölkeniñ sauda kentterinen tıs sovet olağına eksporttadı. Ölkelik qazaq-qırğız wyımı wlttıq qordı qamtamasız etu maqsatında qazaq käsiporındarın köp qoldadı.

1944-46 jj. qaladağı qazaqtar eki türli sayasi jikke bölindi. Biri Qwljada qwrılğan täuelsiz uaqıtşa ükimetti qoldadı. Biraq kelesi bir top uaqıtşa ükimettiñ sovet faktorın eskere otırıp kommunistik sayasi ıqpaldastıqtıñ artuınan alañdadı. Uaqıtşa ükimetti qoldaytın top Manas özeni şekarasınan ötip batısqa jol tarttı. Al oğan qarsılar Ürimjidegi astırtın sayasi ağartuşılıq is-qimılın jalğastıra berdi.

1947 jj Ürimji qazaqtarınıñ sayasi qarbalastığı birşama artqan jıl boldı. Qalada mıñdağan azamattardıñ mitingi köbeydi. Arasında kisi ölimi de boldı… Ürimjige jaqın audandardıñ azamattarı tüpqoparılıp Ürimjige qaray köşti. 1949 jılğa qaray Ürimji qazaqtarı sayasi twlğalardıñ jiı basqosu jasap keleli keñes ötkizetin sayasi maydanına aynaldı. Qaladağı AQŞ, Wlıbritaniya konsuldığınıñ nazarı manağı sayasi qwrıltaylarğa köp audı. Soñında Ürimji jäne körşi qazaq audandarı anti-kommunistik ortaq is-qimıl jasadı, biraq bwlqınıs sätsiz ayaqtaldı. Sonıñ kesirinen Manas, Qwtıbi, Sanjı jäne Ürimji qazaqtarı “senimsiz zonağa” kirdi. Qazaqtardıñ osı aymaqtağı ıqpalı eskerilmedi, esesine qaqpaylau sayasatı jürgizildi. 1954-55 jj wlttıq avtonomiyalı aumaqtardı mejeleu kezinde “sayasi qılmıs zonası” atanğan qazaq audandarı mülde eskerilmedi. Kerisinşe bölu, bölşekteu sayasatı jürgizildi.

Eñ qızığı 1946-47 jj Gomin'dan ükimeti aymaqtağı qazaq sanınıñ köptigin eskere otırıp twrğılıqtı qazaqtardıñ äkimşilik, sayasi häm äleumettik isterge aralasuına mümkindikter jaratqan edi. Sonıñ ıqpalımen Ürimjide anti-kommunistik köñil jaqsı küy qalıptastı. Biraq 1951 jıldan keyingi sayasi häm äkimşilik tağdırları öte qiın boldı.

Eldes ORDA

07.12.2022

ESKERTU:

Ürimji degen atau tek qala ortalığımen şektelmeydi. Qalağa qarastı barlıq eldi-mekender qarastırıladı. Qalada arnayı qazaqtar twratın şağın rayondar boludan tıs qalanıñ aynalasındağı elde-mekenderderdiñ bärinde kileñ qazaqtar twrğan.