بۇل اپتادا باتىس باسىلىمدارى ماۋسىم ايىندا «چۆك ۆاگنەردىڭ» جەتەكشىسى ەۆگەني پريگوجيننىڭ اسكەري بۇلىگى كەزىندە رەسەي قازاقستاننان كومەك سۇراعانىن، بىراق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ودان باس تارتقانىن جازدى. سونىمەن قاتار استانا مەن انكارا اسكەري سالاداعى سەرىكتەستىكتى كۇشەيتىپ، 2024 جىلى ەلدە درون شىعارا باستايتىنىنا توقتالدى. بۇدان بولەك ورتالىق ازيا باتىس ەلدەرى ءۇشىن نە سەبەپتى ماڭىزدى ايماققا اينالعانىن تالدادى.
قازاقستان مەن تۇركيا ANKA درونىن شىعارا باستايدى
اقش-تاعى Jamestown قورى قازاقستان مەن تۇركيا اسكەري سەرىكتەستىكتى كۇشەيتىپ جاتقانىنا نازار اۋدارادى. قازاقستان 2024 جىلدان باستاپ ەلدە تۇركيانىڭ Anka دروندارىن شىعارا باستايدى.
28 قاراشا كۇنى قورعانىس مينيسترلىگى درون وندىرەتىن وتاندىق كومپانيانى تاڭداپ جاتقانىن حابارلادى. مالىمدەمەدە تۇركيانىڭ Anka درونى ەلدە كەلەسى جىلى شىعارىلا باستايتىنى جازىلعان. استانا مەن انكارا 2022 جىلدىڭ مامىرىندا درون شىعارۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەن. سول ۋاقىتتا «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسى مەن تۇركيانىڭ Turkish Aerospace كاسىپورنى اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق جايلى مەموراندۋمعا قول قويعان. قۇجاتقا سايكەس، «قازاقستان ينجينيرينگ» ەنشىلەس ۇيىمى Anka دروندارىن قۇراستىرۋدى جانە ولارعا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدى جولعا قويادى.
تۇركيا مەن قازاقستان اسكەري جانە قاۋىپسىزدىك سالادا وتىز جىلدان بەرى سەرىكتەس. ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى العاش رەت اسكەري سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە 1993 جىلى قول قويدى. 2011 جىلى ەكى ەل اسكەري ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعاراتىن بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. بۇل قورعانىس سالاسىنداعى سەرىكتەستىككە جاڭا سەرپىن بەردى. 2013 جىلى تۇركيانىڭ مەملەكەتتىك Aselsan جانە «قازاقستان ينجينيرينگ» بىرلەسىپ Aselsan Engineering زاۋىتىن اشتى. زاۋىت بايلانىس پەن باقىلاۋ قۇرالدارىن، اۆتوماتتاندىرىلعان باقىلاۋ جۇيەسىن، ەلەكتروندى سوعىس تەحنيكاسىن، اۆيونيكا جۇيەسىن شىعارادى.
قازاقستاندا قانداي اسكەري دروندار بار؟ ولاردىڭ كۇشى قانداي؟
ماقالا اۆتورى تاۋەلسىز زەرتتەۋشى نۇربەك بەكمىرزاەۆ تۇرىك دروندارىن ەلدە ءوندىرۋ ايماقتا رەسەي ىقپالى السىرەپ جاتقان ۋاقىتتا استانا مەن انكارانىڭ اسكەري جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتىپ جاتقانىن كورسەتەدى دەپ جازادى. رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرگەن سوڭ كرەملدىڭ ايماقتاعى وداقتاستارى ماسكەۋمەن اسكەري قارىم-قاتىناستى قايتا سۇزگىدەن وتكىزە باستادى، بۇل تۇركياعا ايماقتاعى بەلسەندىلىگىن كۇشەيتۋگە جول اشتى.
قازاقستان مەن تۇركيانىڭ اسكەري سالاداعى سەرىكتەستىگى تەك درون شىعارۋ جوسپارىمەن شەكتەلمەيدى. بيىل شىلدەدە مەملەكەتتىك «ورال «زەنيت» زاۋىتى» تۇركيا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارى – Asfat جانە YDA Group كومپانيالارىمەن قازاقستاننىڭ اسكەري تەڭىز كۇشتەرىنە ارنالعان اسكەري كەمەلەر جاساۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
اۆتور قازاقستان اسكەري ونەركاسىپتى كۇشەيتۋ ءۇشىن يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ، ەلدە ءوندىرىس اشۋعا كىرىسكەنىن كەلتىرەدى. قازاقستان اسكەري سالاداعى تەحنولوگيا ءۇشىن تۇركياعا عانا ەمەس، باسقا ەلدەرگە دە قايىرىلدى. تامىز ايىندا پەتروپاۆلداعى ماشينا جاساۋ زاۋىتى ازاماتتىق جانە اسكەري سالادا قولداناتىن التى ءتۇرلى درون وندىرە باستادى. زاۋىت قىتايمەن سەرىكتەس، ماڭىزدى بولشەكتەردى قىتايدان الادى.
اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا، استانانىڭ تۇركيانىڭ Anka دروندارىن ەلدە شىعارۋ تۋرالى شەشىمى انكارامەن قورعانىس جانە اسكەري سالاداعى ىنتىماقتاستىق كۇشەيىپ جاتقانىن كورسەتەدى. رەسەيدىڭ السىرەۋى قازاقستانعا قورعانىس سالاسىندا جاڭا سەرىكتەستەردى تارتۋعا جول اشتى.
پريگوجيننىڭ بۇلىگى كەزىندە رەسەي توقاەۆتان كومەك سۇرادى ما؟
اقش-تا شىعاتىن Wall Street Journal باسىلىمى ماۋسىم ايىندا «چۆك ۆاگنەردىڭ» جەتەكشىسى ەۆگەني پريگوجيننىڭ اسكەري بۇلىگى كەزىندە رەسەي قازاقستاننان كومەك سۇراعانىن، بىراق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ودان باس تارتقانىن جازدى.
2022 جىلى رەسەي اسكەرى ۋكراينانىڭ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك مايدانىندا تويتارىسقا ۇشىراعان سوڭ، كرەمل پريگوجين مەن ول جەتەكشىلىك ەتەتىن «چۆك ۆاگنەر» اسكەري توبىنان كومەك سۇراعان. پريگوجين باستاعان توپ ۋكراينادا نەگىزگى شايقاستاردا جەڭىسكە جەتىپ، رەسەيدىڭ اسكەري قولباسشىلىعىن، قورعانىس ءمينيسترى شويگۋ مەن باس شتاب جەتەكشىسى گەنەرال گەراسيموۆتى سىناي باستايدى. پريگوجيننىڭ تەز كۇشەيۋى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى پاترۋشەۆتى الاڭداتادى. باسىلىمنىڭ جازۋىنشا، پاترۋشەۆ 2022 جىلدىڭ جازىنان بەرى رەسەي پرەزيدەنتى پۋتينگە پريگوجيننىڭ باعىنباي كەتكەنىن، بيلىككە قاۋىپتى بولا باستاعانىن ەسكەرتكەن. بىراق «چۆك ۆاگنەر» مايداندا ناتيجە كورسەتكەندىكتەن، پاترۋشەۆتىڭ ەسكەرتۋى ەلەنبەگەن كۇيى قالعان.
رەسەي بارلاۋ قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى وفيتسەرىنىڭ باسىلىمعا ايتۋىنشا، 2022 جىلدىڭ قازانىندا پريگوجين پۋتينگە حابارلاسىپ، وق-ءدارى جەتىسپەيتىنىن دورەكى تۇردە جەتكىزگەن سوڭ احۋال وزگەرگەن.
بۇرىنعى اگەنتتىڭ سوزىنە قاراعاندا، پريگوجيننىڭ پرەزيدەنتكە ۇرىسقان تەلەفون اڭگىمەسىنە كەڭسەدەگى باسقا ادامدار، ونىڭ ىشىندە پاترۋشەۆ كۋا بولعان. پاترۋشەۆ مۇنى ءپۋتيندى پريگوجيننەن الىستاتۋ ءۇشىن پايدالاندى.
كەيىن پۋتين پريگوجيننىڭ تەلەفون قوڭىراۋلارىنا جاۋاپ بەرمەي، ونىڭ رەسەي اسكەرىن سىناعانىن ەلەمەي قويادى. ال ماۋسىم ايىندا كرەمل ۋكرايناداعى «چۆك ۆاگنەر» توبىن تاراتىپ، ونىڭ جاۋىنگەرلەرىنە قورعانىس مينيسترلىگىندە تىركەلۋگە بۇيرىق بەرەدى.
ءسويتىپ، 23 ماۋسىم كۇنى پريگوجين بۇلىك شىعارىپ، 25 مىڭ ادامى مەن تانكىلەرىن ۋكرايناداعى مايداننان دونداعى روستوۆ قالاسىنا رەسەي قارۋلى كۇشتەرىنىڭ وڭتۇستىك اسكەري وكرۋگىن باسىپ الۋ ءۇشىن باستاپ بارادى.
باتىس بارلاۋ قىزمەتىندەگى دەرەككوز بەن رەسەي بارلاۋ قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى وفيتسەرىنىڭ مالىمەتىنشە، پۋتين بۇل ۋاقىتتا قالانىڭ سىرتىنداعى ۆيللاسىندا بولعان. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جەتەكشىسى پاترۋشەۆ «جاعدايدى قولىنا الىپ، پريگوجيندى وتستاۆكاعا كەتۋگە ماجبۇرلەۋ ءۇشىن جان-جاققا قوڭىراۋ سوعا باستايدى».
“پۋتين وزىنە قارسى شىققان جاۋىنىڭ كوزىن جويدى”. پريگوجيننىڭ قازاسى جانە رەسەيدەگى “بانديتتىك زاڭدار”
پاترۋشەۆ پريگوجيندى جاقتايتىن وفيتسەرلەرگە حابارلاسىپ، ولاردى پريگوجيندى بۇلىكتى توقتاتۋعا كوندىرۋدى سۇراعان. باسىلىمنىڭ جازۋىنشا، پاترۋشەۆ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنا مۇشە قازاقستان مەن بەلارۋس ۇكىمەتتەرىنەن دە كومەك سۇراعان.
«قازاقستانعا قوڭىراۋ شالۋ ارقىلى جاعىمسىز ستسەناريدەن ساقتانۋدى كوزدەدى. ءبىر جىل بۇرىن جاپپاي تارتىپسىزدىكتى باسۋ ءۇشىن رەسەي قازاقستانعا اسكەر (ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرى – رەد.) جىبەرگەن ەدى. ەندى رەسەي اسكەرى بۇلىكشىلەردى تەجەي الماسا، قازاقستان ۇسىنىستى جەردە قالدىرمايدى دەگەن دامە پايدا بولدى دەيدى رەسەي بارلاۋ قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى وفيتسەرى جانە باتىس بارلاۋ قىزمەتىنىڭ وكىلى. بىراق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ودان باس تارتتى» دەپ جازادى باسىلىم.
الايدا قازاقستان WSJ باسىلىمىنىڭ بۇل مالىمەتىن جوققا شىعاردى. پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بەرىك ءۋالي Tengrinews اگەنتتىگىنە «بۇل اقپارات شىندىققا سايكەس كەلمەيدى» دەپ مالىمدەدى.
اقىر اياعىندا بەلارۋس باسشىسى الەكساندر لۋكاشەنكو رەسەيگە كومەك بەرۋگە كەلىسىپ، پريگوجينگە التى ساعاتتىڭ ىشىندە بىرنەشە مارتە حابارلاسىپ، ارااعايىندىق جاساعانىن مالىمدەگەن. لۋكاشەنكو پۋتين جانە پريگوجينمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى. ونىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى «كەلىسسوزدىڭ ءساتتى اياقتالعانىن» حابارلادى.
پۋتين باستاپقىدا “ۆاگنەر” مەملەكەتكە ساتقىندىق جاسادى دەپ ايىپتاعان، پريگوجيننىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاتقان. كەيىن لۋكاشەنكونىڭ ارالاسۋىمەن “ۆاگنەر” بەلارۋس جەرىنە كەتكەن. پۋتين بۇلىكشىلەردى قۋدالاماۋعا ۋادە بەرگەن.
WSJ باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا، “پريگوجين بۇلىگىنەن” كەيىن پاترۋشەۆ قول استىنداعىلارعا پريگوجيننىڭ كوزىن قۇرتۋ جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىرعان. باسىلىمنىڭ قۇپيا دەرەككوزدەرىنىڭ ايتۋىنشا، ءپۋتيننىڭ ودان حابارى بولعان. ناتيجەسىندە 23 تامىز كۇنى ماسكەۋدەگى شەرەمەتەۆو اۋەجايىندا پريگوجين مىنگەلى تۇرعان Embraer-135 ۇشاعىنىڭ قاناتىنا بومبا قويىلعان دەپ جازدى دەرەككوزدەرگە سۇيەنگەن باسىلىم. ۇشاق اۋەگە كوتەرىلگەن سوڭ جارتى ساعاتتان كەيىن جارىلدى. كرەمل پريگوجيننىڭ قازاسىنا قاتىسى بارىن جوققا شىعارعان.
“ورتالىق ازيا باتىس ءۇشىن ماڭىزدى ايماققا اينالدى”
«رەسەي مەن باتىس ەلدەرى ەۋرازيانىڭ ساياسي لاندشافتىن وزگەرتىپ قانا قويماي، ورتالىق ازيانىڭ ماڭىزىن ارتتىرا ءتۇستى» دەپ جازادى اقش-تاعى راتگەرس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى مايكل روسسي اۆسترالياداعى Lowyينستيتۋتىنىڭ سايتىندا.
قازاقستان رەسەيدەن تەرىس اينالدى ما؟ “ورتالىق ازيامەن سەرىكتەستىككە ۇمتىلعان” بەرلين
اۆتوردىڭ جازۋىنشا، بيىل باتىس ەلدەرى ورتالىق ازياعا كوپ كوڭىل ءبولدى. فرانتسيا جانە گەرمانيا پرەزيدەنتتەرى، ۇلىبريتانيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەن اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ايماققا كەلىپ كەتتى. بۇل ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىك، ەكونوميكا ءتارىزدى ءتۇرلى سالادا ستراتەگيالىق ماڭىزى ارتقانىن كورسەتەدى.
قازاقستان – ايماقتاعى ەڭ ماڭىزدى جانە ءىرى ويىنشى. ەۋروپا مەن قىتايدى جالعايتىن ترانسكاسپي ءدالىزى قازاقستان ارقىلى وتەدى. قازاقستان، كاسپي تەڭىزى، ازەربايجان، گرۋزيا ارقىلى قارا تەڭىز بەن تۇركياعا شىعاتىن ءدالىزدىڭ ماڭىزى رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرگەن سوڭ ارتتى. قىتاي مەن ورتالىق ازيادان ەۋروپاعا ەكسپورتتالاتىن تاۋاردىڭ 80 پايىزىنان استامى قازاقستان ارقىلى وتەدى.
ورتالىق ازيا باتىس ونەركاسىبىنە قاجەت ماڭىزدى مەتالل مەن سيرەك مينەرالداردى تاسىمالداي الادى. قازاقستان كومپانيالارى تيتان، بەريللي، تانتال جانە نيوبي سياقتى ەۋرووداق ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى 30 سيرەك جەر ەلەمەنتتەرىنىڭ 18-ءىن وندىرەدى. جاقىندا ەلگە كەلىپ كەتكەن فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون سيرەك مينەرالدار مەن مەتالداردى ساتىپ الۋ بويىنشا كەلىسىمگە قول جەتكىزدى.
تابيعي رەسۋرستارعا باي ورتالىق ازيا − تاسىمال تىزبەگىن ارتاراپتاندىرۋعا تىرىسىپ جاتقان باتىس ءۇشىن ءتيىمدى سەرىكتەس. زەرتتەۋشىنىڭ پايىمداۋىنشا، باتىس گەوساياسي لاندشافتىڭ وزگەرىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، ورتالىق ازيامەن قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتە ءتۇسۋى كەرەك.
ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى
پىكىر قالدىرۋ