ارما الەۋمەت!

مەن قازىر تازا اكادەميالىق عىلىمي ورتادا ءجۇرمىن. ءوزىمنىڭ نەشە جىل بويى جيناعان ءبىلىمىمدى، وقىعان وقۋىمدى، شەتەلدىك تاجىريبەمدى، ينتەللەكتۋالدى قارىم-قابىلەتىمدى شىنايى قولداناتىن قارا شاڭىراقتىڭ ىشىندە ءجۇرمىن. الماتىنىڭ بارىنەن بولەك مادەني ورتاسى ەرەكشە ۇنادى. الماتى قالا مەن دالا دەيتىن ەكى ۇعىمنىڭ تۇيىسكەن ادەمى ورتاسى ەكەن.

ويلاپ كورسەم مەن باقىتتى پەرەزەنت، باعى جانعان ۇرپاق ەكەنمىن. اكەم تۇرمىس پەن جوقشىلىق، جالعىزدىقتىڭ تاۋقىمەتىن ابدەن تارتىپ ەش وقي المادىم، نەبارى ءۇش اي وقۋ وقىدىم-, دەپ مەنىڭ وقۋىمدى بالا كۇنىمنەن قاداعالادى، شاپانىمدى ساتسام دا وقىتام دەپ بارىن سالدى. ال مەكتەپتە باقىتتى شاكىرت بولدىم. ماعان ءدارىس بەرگەن ۇستازدارىم كىلەڭ دارىندى، قابىلەتتى كىسىلەر بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتە جانە شەتەلدە مەن تىپتەن ەرەكشە دارىن يەلەرىنە شاكىرت بولدىم. ول كىسىلەرگە بالاسىنداي ەركەلەدىم، مەنىڭ ەركەلىگىمدى كوتەرىپ ماعان ءبىلىم بەردى. تەوريالىق بىلىمنەن پراكتيكالىق قوعامنىڭ ناقتى جۇمىستارىنا ارالاسقانىمدا مەنى تاعى دا دارىندى، قابىلەتتى كىسىلەر اناندايدان تانىپ ەلگە، مەملەكەتكە ادال جۇمىس جاساۋىما مۇمكىندىك بەردى.

قازىر ەلدە جۇمىس جاساپ جۇرگەنىمدە مىنا ءبىرشانشا ماسەلەنى تۇيگەندەي بولدىم:

ءبىرىنشى، وتاندىق عىلىمدا سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىندا كەيبىر توقىراۋعا بەت العان پاندەردى (عىلىمدى) بايقادىم. مىسالى، قازاقستان تاريحىنىڭ ەجەلگى ءداۋىر كەزەڭىن زەرتتەۋ بەلگىلى دەڭگەيدە السىرەگەن. وسى سالا بويىنشا وتاندىق ماماندار بار، بىراق ساۋساقپەن سانارلىق جانە جاسى ورتا جاستان جوعارى جاسامىس ماماندار، ال جاستاردان جوق. بۋىن ساباقتاستىعى ۇزىلگەلى تۇر. وسى سالا بويىنشا ەجەلگى كوشپەندىلەر وركەنيەتى، تاريحى، ەتنوگرافياسى تاعىسىن تاعى كەشەندى زەرتتەلسە وتە كەرەمەت بولار ەدى. قىتايدا، تۇركيادا ەجەلگى ءداۋىر كەزەڭدەرى جاقسى زەرتتەلدى، كىتاپتار كوپ شىقتى.

ەكىنشى، تاعى دا سول اتالعان عىلىمدار بويىنشا ورتا عاسىر كەزەڭى ءالى دە بولسىن كەشەندى زەرتتەلىپ، ۇلكەن عالىمدار شوعىرىن قالىپتاستىرۋدى قاجەت ەتەدى. جوشى ۇلىسىنا دەيىنگى 9-11 عاسىر جانە ۇلىق ۇلىس قۇرىلعاننان كەيىنگى تاريحي، ساياسي، مادەني احۋالى كورشى ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارى، نوعاي، وزبەك جانە قازاق ورداسىنىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋى ايتا بەرسەڭىز وتە كوپ، ماسشتابى ۇلكەن. وسى كەزەڭدى كەشەندى زەرتتەپ وتاندىق عالىمدار شوعىرىن قالىپتاستىرۋ كەرەك ەكەن. مەنىڭ تۇسىنگەنىم وسى سالا بويىنشا قالىپتاسقان وتە بىلىكتى وتاندىق عالىمدار بار، بىراق جاسى قىرىققا تولماعان جاس بۋىن ۇرپاق اراسىندا سيرەك نازارعا اۋدارىلىپ بۋىن ساباقتاستىعى السىرەگەن.

ءۇشىنشى، ىرگەلەس ەلدەردى زەرتتەۋ كەشەندى تۇرعىدا قولعا الىنباسا وتە السىرەگەن ەكەن. ىرگەلەس ەلدەر دەپ مىنا ەكى مازمۇندا تۇيىندەپ وتىرمىن.

1) ىرگەلەس ەلدەردەگى قازاق تاريحى;

2) ىرگەلەس ەلدەردىڭ تاريحى;

ىرگەلەس ەلدەردەگى قازاق تاريحى وسىعان دەيىن زەرتتەلدى، كانىگى ماماندارى دا كوپ بىراق ءالى دە جەتكىلىكتى ەمەس ەكەنى بىلىنەدى. سونىڭ ىشىندە قىتاي قازاقتارىنىڭ تاريحى وتە كەنجە قالىپتى. ال ىرگەلەس ەلدەر قاتارىندا قىتاي تاريحى سونىڭ ىشىندە شىنجاڭ تاريحى كەشەندى زەرتتەلسە، ءتۇرلى عىلىمي ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلسا قۇبا قۇپ بولار ەدى. اتالعان سالا بويىنشا مىقتى تاريحشى، شىعىستانۋشىلاردىڭ قالىپتاساتىنىنا داۋ جوق.

ءتورتىنشى، وتاندىق تاريحشى، شىعىستانۋشى ماماندار وتە كوپ، سونىڭ ىشىندە ءوز سالاسىنا بايلانىستى شىعىس تىلدەرىن مەڭگەرگەن، توتەشە، شاعاتايشا جانە ەسكى بىتىك جازۋىن (رۋنا) يگەرگەن بىلىكتى مامان از ەكەنى بىلىنەدى. شەتەلدە جۇرگەندە بايقاعانىم اتالعان سالانىڭ ستۋدەنتتەرىنە شىعىس تىلدەرىن يگەرۋمەن بىرگە شاعاتاي، وسمانلى جانە اراپ گرافيكاسىنداعى قولجازبالاردى ساۋاتتى وقۋ ءتارتىبى مىندەتتەلەدى. وسىلاردى يگەرمەگەن جاعدايدا قورعاتپايدى. ءوز باسىم شاعاتايشا، توتەشەنى ەجىكتەپ بولسا دا وقي الاتىن وتانداستارىمدى كوردىم، بىراق شاعاتايشا مەن توتەشەنىڭ لينگۆيستيكالىق ءمان-ماعىناسى مەن رۋحىن تۇسىنەتىن ادامدى وتە از كوردىم، كوبى قارىپ دەڭگەيىندە وقيدى، ءسال تاڭبالىق وزگەشەلىك تۋىنداسا دۇرىستى بۇرىس قىپ وقىپ سودان كونتەكستكە قاتە تۇسپال جاسايدى، ونىڭ ەڭ سوراقىسى عىلىمي اينالىمعا بۇرىس قالپىندا تۇسكەنى.

بەسىنشى، ەلدە جۇرگەندە ءبىر بايقاعانىم كەيبىر ورتادا مىناداي جاعداي بار ەكەن. ءسىز قانشا جەردەن ءبىر عىلىمنىڭ انىعىنا جەتىپ “مىناۋ بىلاي ەدى، مىناداي ەدى” دەپ قانىعىن دالەلدەسەڭىز دە قاندايدا ءبىر شەتەلدىك سونى ءسىز قۇساپ ايتىپ ولاردى تاڭعالدىرمايىنشا ونى “سولاي ەكەن” دەپ مويىندامايدى ەكەن. ءسىز ايتساڭىز تاڭعالمايدى دا قابىلدامايدى، ال ونى شەتەلدىك ءبىر عالىم ءدال ءسىز ايتقاندى ايتسا ونى شەتەلدىك بولعانى ءۇشىن تاڭعالىسىپ تامسانىپ قابىلدايدى. مىسالى ءوزىم ون جىل شەتەلدە جۇرگەندە سول ەلدى تاڭعالدىرۋىم ءۇشىن ول ەلدىڭ مامانىنىڭ قولى جەتپەيتىن، مۇمكىندىگى مۇلدە كەلمەيتىن تىڭ دەرەكتى ايتىپ تاڭعالدىرماسام، سول ەلدىڭ مامانى ايتىپ جۇرگەن كادۋەلگى دۇنيەنى ايتىپ ەشقاشان تاڭعالدىرا العان ەمەسپىن.

التىنشى، قازاقستاندا وتاندىق ينتەللەكتۋالدى عىلىم بازاسى كوبىنشە شەتەلگە ەكسپورتتالادى ەكەن. ءبىر تۇسىنگەنىم وتاندىق ماماندار ءوز زەرتتەۋلەرىن شەت تىلىندە جات ەلدىڭ جۋرنالىنا شىعارىپ جارىسادى ەكەن. قانشاما بىلىكتى ماقالالار ءتول زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن شەتەلدىك جۋرنال ارقىلى سول جاقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق بازاسىن قامداپ جاتىر دەسەڭىزشى. مىسالى، قازاقستاندا تۋعان، مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتتى ءوز ەلىندە تامامداعان ازامات ابدەن قالىپتاسقان شاعىندا عىلىمي ەڭبەگىن وتاندىق عىلىم بازاسىنا ەمەس، شەتەلگە ەكسپورتتاسا وندا قازاقستاننىڭ عىلىم مەن بىلىمگە جۇماساعان ميلليارد قارجىسى قايدا كەتكەنى؟. جانە ول ناۋقانعا اينالسا نە بولعانى…

ەلدەس وردا

26.03.2024