Arma äleumet!

Men qazir taza akademiyalıq ğılımi ortada jürmin. Özimniñ neşe jıl boyı jinağan bilimimdi, oqığan oquımdı, şeteldik täjiribemdi, intellektualdı qarım-qabiletimdi şınayı qoldanatın qara şañıraqtıñ işinde jürmin. Almatınıñ bärinen bölek mädeni ortası erekşe wnadı. Almatı qala men dala deytin eki wğımnıñ tüyisken ädemi ortası eken.

Oylap körsem men baqıttı perezent, bağı janğan wrpaq ekenmin. Äkem twrmıs pen joqşılıq, jalğızdıqtıñ tauqımetin äbden tartıp eş oqi almadım, nebäri üş ay oqu oqıdım-, dep meniñ oquımdı bala künimnen qadağaladı, şapanımdı satsam da oqıtam dep barın saldı. Al mektepte baqıttı şäkirt boldım. Mağan däris bergen wstazdarım kileñ darındı, qabiletti kisiler boldı. Universitette jäne şetelde men tipten erekşe darın ielerine şäkirt boldım. Ol kisilerge balasınday erkeledim, meniñ erkeligimdi köterip mağan bilim berdi. Teoriyalıq bilimnen praktikalıq qoğamnıñ naqtı jwmıstarına aralasqanımda meni tağı da darındı, qabiletti kisiler anandaydan tanıp elge, memleketke adal jwmıs jasauıma mümkindik berdi.

Qazir elde jwmıs jasap jürgenimde mına birşanşa mäseleni tüygendey boldım:

Birinşi, otandıq ğılımda sonıñ işinde äleumettik jäne gumanitarlıq ğılımdar salasında keybir toqırauğa bet alğan pänderdi (ğılımdı) bayqadım. Mısalı, Qazaqstan tarihınıñ ejelgi däuir kezeñin zertteu belgili deñgeyde älsiregen. Osı sala boyınşa otandıq mamandar bar, biraq sausaqpen sanarlıq jäne jası orta jastan joğarı jasamıs mamandar, al jastardan joq. Buın sabaqtastığı üzilgeli twr. Osı sala boyınşa ejelgi köşpendiler örkenieti, tarihı, etnografiyası tağısın tağı keşendi zerttelse öte keremet bolar edi. Qıtayda, Türkiyada ejelgi däuir kezeñderi jaqsı zertteldi, kitaptar köp şıqtı.

Ekinşi, tağı da sol atalğan ğılımdar boyınşa orta ğasır kezeñi äli de bolsın keşendi zerttelip, ülken ğalımdar şoğırın qalıptastırudı qajet etedi. Joşı Wlısına deyingi 9-11 ğasır jäne Wlıq Wlıs qwrılğannan keyingi tarihi, sayasi, mädeni ahualı körşi eldermen diplomatiyalıq qarım-qatınastarı, noğay, özbek jäne qazaq ordasınıñ tarih sahnasına şığuı ayta berseñiz öte köp, masştabı ülken. Osı kezeñdi keşendi zerttep otandıq ğalımdar şoğırın qalıptastıru kerek eken. Meniñ tüsingenim osı sala boyınşa qalıptasqan öte bilikti otandıq ğalımdar bar, biraq jası qırıqqa tolmağan jas buın wrpaq arasında sirek nazarğa audarılıp buın sabaqtastığı älsiregen.

Üşinşi, İrgeles elderdi zertteu keşendi twrğıda qolğa alınbasa öte älsiregen eken. İrgeles elder dep mına eki mazmwnda tüyindep otırmın.

1) İrgeles elderdegi qazaq tarihı;

2) İrgeles elderdiñ tarihı;

İrgeles elderdegi qazaq tarihı osığan deyin zertteldi, känigi mamandarı da köp biraq äli de jetkilikti emes ekeni bilinedi. Sonıñ işinde Qıtay qazaqtarınıñ tarihı öte kenje qalıptı. Al irgeles elder qatarında Qıtay tarihı sonıñ işinde Şınjañ tarihı keşendi zerttelse, türli ğılımi ekspediciyalar wyımdastırılsa qwba qwp bolar edi. Atalğan sala boyınşa mıqtı tarihşı, şığıstanuşılardıñ qalıptasatınına dau joq.

Törtinşi, otandıq tarihşı, şığıstanuşı mamandar öte köp, sonıñ işinde öz salasına baylanıstı şığıs tilderin meñgergen, töteşe, şağatayşa jäne eski bitik jazuın (runa) igergen bilikti maman az ekeni bilinedi. Şetelde jürgende bayqağanım atalğan salanıñ studentterine şığıs tilderin igerumen birge şağatay, osmanlı jäne arap grafikasındağı qoljazbalardı sauattı oqu tärtibi mindetteledi. Osılardı igermegen jağdayda qorğatpaydı. Öz basım şağatayşa, töteşeni ejiktep bolsa da oqi alatın otandastarımdı kördim, biraq şağatayşa men töteşeniñ lingvistikalıq män-mağınası men ruhın tüsinetin adamdı öte az kördim, köbi qarip deñgeyinde oqidı, säl tañbalıq özgeşelik tuındasa dwrıstı bwrıs qıp oqıp sodan kontekstke qate twspal jasaydı, onıñ eñ soraqısı ğılımi aynalımğa bwrıs qalpında tüskeni.

Besinşi, elde jürgende bir bayqağanım keybir ortada mınaday jağday bar eken. Siz qanşa jerden bir ğılımnıñ anığına jetip “mınau bılay edi, mınaday edi” dep qanığın däleldeseñiz de qandayda bir şeteldik sonı siz qwsap aytıp olardı tañğaldırmayınşa onı “solay eken” dep moyındamaydı eken. Siz aytsañız tañğalmaydı da qabıldamaydı, al onı şeteldik bir ğalım däl siz aytqandı aytsa onı şeteldik bolğanı üşin tañğalısıp tamsanıp qabıldaydı. Mısalı özim on jıl şetelde jürgende sol eldi tañğaldıruım üşin ol eldiñ mamanınıñ qolı jetpeytin, mümkindigi mülde kelmeytin tıñ derekti aytıp tañğaldırmasam, sol eldiñ mamanı aytıp jürgen käduelgi dünieni aytıp eşqaşan tañğaldıra alğan emespin.

Altınşı, Qazaqstanda otandıq intellektualdı ğılım bazası köbinşe şetelge eksporttaladı eken. Bir tüsingenim otandıq mamandar öz zertteulerin şet tilinde jat eldiñ jurnalına şığarıp jarısadı eken. Qanşama bilikti maqalalar töl zertteu eñbekterin şeteldik jurnal arqılı sol jaqtıñ intellektualdıq bazasın qamdap jatır deseñizşi. Mısalı, Qazaqstanda tuğan, mektep pen universitetti öz elinde tamamdağan azamat äbden qalıptasqan şağında ğılımi eñbegin otandıq ğılım bazasına emes, şetelge eksporttasa onda Qazaqstannıñ ğılım men bilimge jwmasağan milliard qarjısı qayda ketkeni?. Jäne ol nauqanğa aynalsa ne bolğanı…

Eldes ORDA

26.03.2024