زەلەنسكيدىڭ اق ۇيدەگى سول كەزدەسۋىنىڭ ناتيجەسىندە جوسپاردا بولعان مينەرالدار كەلىسىمىنە قول قويىلمادى جانە اقش-تىڭ ۋكراينا قورعانىسىنا بولەتىن قولداۋى توقتاپ قالاتىنداي قاۋىپ ءتوندى. وسىدان سوڭ تايۆان ۆاشينگتونعا ۇسىنىس جاسادى. الەمنىڭ ەڭ ءىرى ميكروچيپ ءوندىرۋشىسى – Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC) 3 ناۋرىز كۇنى اقش-قا 100 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيۋ جوسپارىن جاريالادى. جوسپاردا جاڭا زاۋىتتار، ءونىمدى بۋىپ-ءتۇيۋ نىساندارى جانە زەرتتەۋ ورتالىعى قاراستىرىلعان.
اق ۇيدە تۇرىپ سويلەگەن TSMC باسشىسى سي-سي ۆەي چيپ ينۆەستيتسياسىنا ساياسي قىسىم ەمەس نارىق تالابى تۇرتكى بولعانىن مالىمدەدى. بىراق ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا ترامپ TSMC كومپانياسى جالپىسالالىق 25 پايىز باج سالىعىنان بوساتىلادى دەپ مالىمدەدى.
“تايۆان ۇسىنا الاتىن ەڭ نەگىزگى تاۋار – چيپتەر. ترامپ ءبىز تۋرالى سويلەگەندە ءاردايىم چيپ تۋرالى ايتادى” دەدى ازاتتىققا ءتايۆاننىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى، حادسون ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى دجەيسون سيۋي. “بۇل – الدىڭعى شەپكە شىعىپ، ونى جانىندا ۇستاۋ امالى”.
كيەۆ سودان بەرى ۆاشينگتونمەن قارىم-قاتىناسىن قالىپقا كەلتىرە العانىمەن، وسى ءبىر وقيعالار كيەۆ پەن تايپەيدىڭ ادىستەرى ءارتۇرلى ەكەنىن كورسەتتى. بىراق سويتە تۇرا تايۆان ۋكراينانىڭ مايدانداعى جانە مايداننان تىس قيمىلدارىنان ساباق الىپ وتىر.
قىتاي ءتايۆاندى ءوز قۇرامىنا قوسۋ ءۇشىن اسكەري ۇستەمدىگىن كورسەتىپ، ديپلوماتيالىق قىسىم جاساپ جاتقان تۇستا 23 ملن حالقى بار تايۆان ۋكرايناداعى سوعىستان كوپ نارسە ۇيرەنە الادى دەيدى ازاتتىق سويلەسكەن ساراپشىلار. ونىڭ ىشىندە قوعامدى سوعىسقا دايىنداۋ ماسەلەسى، اقش پرەزيدەنتىمەن قارىم-قاتىناس قۇرۋدا نەدەن تارتىنۋ قاجەت ەكەنى بار.
“تايۆانعا كوز تىككەن قىتايدى تەجەۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى – ۋكراينانى قولداۋ”
سونىمەن تايۆان ۋكرايناداعى سوعىستان نە ۇيرەندى؟
رەسەي ۋكراينا ۇلكەن كۇشپەن باسىپ كىرگەلى تايپەي كيەۆتى بەلسەنە قولداپ كەلەدى. ويتكەنى تايۆان ۇكىمەتى ءوزىنىڭ گەوساياسي جاعدايىن ۋكراينانىكىنە ۇقساتادى. ۇزاق ۋاقىت بويى تايۆانعا قىسىم كورسەتىپ كەلە جاتقان پەكين بۇل ارال قىتايعا بەيبىت جولمەن قوسىلماسا، ونى كۇشپەن باسىپ الۋدان تارتىنبايتىنىن ايتادى.
ۋكراينانى دا، ءتايۆاندى دە ءبىرىنشى بولىپ قولداعان اقش. ۆاشينگتوننىڭ كيەۆتى ديپلوماتيالىق جولمەن، اسكەري كومەكپەن جانە بارلاۋ دەرەكتەرىمەن قولداعانى ۋكراينانىڭ رەسەي ەكپىنىنە توتەپ بەرۋىندە ۇلكەن ءرول اتقاردى.
تايۆان دا اقش-تىڭ اسكەري جانە ساياسي قولداۋىنا ارقا سۇيەيدى. اقش-تىڭ تايۆان تۋرالى زاڭى بار. ول بويىنشا ۆاشينگتون ءتايۆاندى قىتاي اسكەري اگرەسسياسىنان قورعاۋعا ءتيىس.
بىراق ترامپتىڭ كەيىنگى مالىمدەمەلەرى اقش پەن تايۆان قارىم-قاتىناسىنىڭ بولاشاعىن بۇلىڭعىر ەتتى. ول تايپەيدى اقش شالاوتكىزگىش يندۋسترياسىن ۇرلاپ وتىر دەپ (مۇنى تەرىستەيتىندەر كوپ) بىرنەشە رەت ايتىپ، تايۆان اقش ۇسىنعان “قورعان” ءۇشىن اقى تولەۋگە مىندەتتى دەگەن.
“زەلەنسكي تاپ بولعان جاعداي كەرىلگەن ارقاننىڭ ۇستىمەن جۇرۋگە تۋرا كەلەتىنىن ەسكە سالادى” دەيدى دجەيسون سيۋي. ء“نومىرى ءبىرىنشى قاعيدا: تايۆان ترامپ پايداقور ساياساتكەر ەكەنىن، ول قانداي دا ءبىر كەلىسىم جاساسا، ونىڭ وتەمىن العىسى كەلەتىنىن ءتۇسىنۋى قاجەت”.
اقش پەن رەسەيدىڭ جاقىنداسۋى قىتايعا قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟
بىراق تايۆان شەنەۋنىكتەرىنىڭ ايتۋىنشا، ارال مەملەكەت ۋكرايناداعى سوعىستان بۇدان دا اۋقىمدى قورىتىندى جاساعان.
تايۆان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ۋ چجي-ءچجۋننىڭ ازاتتىققا ايتۋىنشا، ۋكرايناداعى سوعىسقا دەيىن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ۋكراينا جونىندەگى ءسوزى مەن قادامدارىن ەلەمەگەندەر كوپ بولعان. ءدال قازىر قىتاي باسشىسى سي تسزينپين دە تايۆانعا دەگەن امبيتسياسىن ءبىلدىرىپ، سول جولمەن كەلە جاتىر; حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ مۇنى بايقاماۋى “اڭقاۋلىق” بولار ەدى دەيدى ول.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنشە، تايۆان قازىر “بۇگىن ەمەس” ساياساتىن ۇستانىپ وتىر. بۇل ساياسات اياسىندا تايپەي ەۋروپاداعى جانە وزگە ايماقتارداعى سەرىكتەستەرىمەن تىعىز جۇمىس ىستەپ، قىتايدى اسكەري قادامنان تارتىنۋعا يتەرمەلەۋدى كوزدەپ وتىر.
تايۆان ىقتيمال قاقتىعىسقا قالاي دايىندالىپ جاتىر؟
بۇل ساياساتتىڭ ءبىر تارماعى قوعامدى پەكين قىسىمىنا توتەپ بەرۋگە دايىنداۋعا باعىتتالعان. قىتاي بۇل ارالدى ۇيدەن قاشقان بالاداي كورەدى: ونى قايتارىپ العىسى كەلەدى.
تايۆان پرەزيدەنتى لاي تسيندە 2024 جىلى “بۇكىل قوعام توزىمدىلىگى كوميتەتىن” قۇردى. بۇل كوميتەت ەلدى تابيعي جانە ادام قولىمەن جاسالعان اپاتقا دايىنداۋى قاجەت. مۇنىڭ ىشىندە قىتايدىڭ ىقتيمال ەكسپانسياسى نە بلوكاداسى دا بار. بۇل قادام ەلدە ازاماتتىق قورعانىس ۇيىمدارى مەن ولاردىڭ مۇشەلەرى سانىنىڭ ارتۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. مۇنداي ۇيىمدار العاشقى مەديتسينالىق جاردەمنەن باستاپ ەۆاكۋاتسيالاۋ جوسپارىنا دەيىن ۇيرەتىپ، سوعىس كەزىندە ۇرىسقا دايىن بولۋعا جاتتىقتىرادى.
قوعامدى جانە ازاماتتاردى دايىنداۋ 14 ناۋرىزدا جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. پرەزيدەنت لاي تسيندە قىتايدى “شەتەلدىك جاۋ كۇشى” دەپ جاريالاپ، قاۋىپتىڭ ارتۋىنا جانە تىڭشىلىق وقيعالارى (ونىڭ ىشىندە تايۆان اسكەرىندەگى جاعدايلار دا بار) لەگىنە بايلانىستى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك شارالارى كۇشەيتىلەتىنىن مالىمدەدى.
“قىتاي دەموكراتيالىق ءتايۆاننىڭ ەركىندىگىن، ارالۋاندىعىن جانە اشىقتىعىن پايدالانىپ جاتىر. ولار قىلمىستىق توپتاردى، ءباسپاسوز قۇرالدارىن، كوممەنتاتورلاردى، ساياسي پارتيالاردى، ءتىپتى قىزمەتتەگى جانە زەينەتكە شىققان اسكەريلەر مەن پوليتسەيلەردى ارباپ، سولاردىڭ قولىمەن ەلگە بۇلىك سالىپ، بىرلىگىمىزدى بۇلدىرگىسى كەلەدى” دەدى لاي تەلەديدار ارقىلى حالىققا جولداۋىندا.
اتلانت كەڭەسىنىڭ شتاتتان تىس عىلىمي قىزمەتكەرى، اقش تەڭىز اسكەرىنىڭ وتستاۆكاداعى كونتر-ادميرالى فيليپ ءيۋدىڭ ازاتتىققا ايتۋىنشا، “ۋكرايناداعى سوعىس ازاماتتىق قورعانىس دايىندىعىمەن بىرگە ستراتەگيالىق ينفراقۇرىلىمداردى قورعاۋ قانشالىق ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى”.
ماسكەۋدىڭ باسقىنشىلىق سوعىسى باستالعاندا رەسەي تانكىلەرىنىڭ كيەۆكە بەت العانىن كورگەن ەدىك. بىراق ءتايۆاننىڭ جاعدايىندا سوعىس مۇلدەم باسقاشا ءوربۋى مۇمكىن.
ارينە، تايۆان ءبىرىنشى كەزەكتە قىتايدىڭ اسكەري شابۋىلىنا دايىن بولۋى قاجەت. دەگەنمەن پەكين بۇل ارالدى قۇرساۋعا الىپ، تۇنشىقتىرۋ ءادىسىن قولدانۋى دا مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا تايپەي ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزە الماي، ازىق-تۇلىك تاپشىلىعىنا دۋشار بولىپ، پەكينگە باعىنۋعا ءماجبۇر بولادى.
قىتاي سونداي-اق كارانتين جاريالاپ، ءتايۆاننىڭ اۋە جانە تەڭىز قاتىناسىن شەكتەپ تاستاي الادى جانە مۇنى اسكەر ەمەس قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كومەگىمەن ىسكە اسىرۋى مۇمكىن. بۇل جاعداي دا ساۋدا-ساتتىققا سوققى جاسالادى.
مۇنداي قادام ىسكە اسسا، تايۆان حالىقارالىق قولداۋدى جۇمىلدىرۋدا قيىنشىلىققا تاپ بولىپ، ىقتيمال اسكەري شابۋىل قارساڭىندا ءالسىز بولىپ قالماق.
“ارال مەملەكەت رەتىندە ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ 97 پايىزىن تەڭىز يمپورتىنان الاتىن تايۆانعا ۇلكەن قاۋىپ-قاتەر تونەدى” دەدى يۋ.
تايپەيدىڭ ترامپ جونىندەگى ستراتەگياسى قانداي؟
ترامپ ازىرگە تايۆان جونىندەگى ساياساتىن ناقتىلامادى جانە قاقتىعىس جاعدايىندا بۇل ەلگە اقش اسكەرىن جىبەرۋ-جىبەرمەۋ جونىندە جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتتى.
سايلاۋالدى ناۋقان كەزىندە ترامپ تايۆان قورعانىسقا كوبىرەك قاراجات جۇمساۋى قاجەت ەكەنىن مالىمدەگەن. ءتىپتى قورعانىس بيۋدجەتىن ءجىو-ءنىڭ 10 پايىزىنا جەتكىزۋگە ۇندەگەن. ارال مەملەكەت مۇنى قاپەرگە الدى.
تايۆان كەيىنگى جىلدارى قورعانىس بيۋدجەتىن ارتتىرىپ، مىندەتتى اسكەري قىزمەتتى ءتورت ايدان ءبىر جىلعا سوزدى. دەي تۇرعانمەن، ەلدىڭ قورعانىسقا بولەتىن اقشاسى ءجىو-ءنىڭ 2,45 پايىزىن عانا قۇرايدى. تايۆان پرەمەر-ءمينيسترى چجو جۋنتاي اسكەري بيۋدجەتتى ءجىو-ءنىڭ 10 پايىزىنا جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەسىن ايتتى.
ونىڭ ۇستىنە وپپوزيتسيا باقىلاۋىنداعى تايۆان پارلامەنتى قاڭتاردا ۇكىمەت شىعىنىن قىسقارتۋدى ماقۇلداپ تاستاعان. بۇل قورعانىس قاراجاتىن ارتتىرۋدى ودان ءارى قيىنداتادى.
بىراق سويتە تۇرا، تايۆان ۇكىمەتى ۆاشينگتوننىڭ شاعىمدانۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن بارىن سالىپ وتىر.
ترامپتىڭ كەلىسىم جاساعىش قاسيەتىن قاپەرگە العان تايۆان اقش-تان ۇلكەن سوماعا قارۋ-جاراق الۋى مۇمكىن ەكەنىن مەڭزەپ وتىر. تايپەي سونداي-اق بۇل ەلدەن كەلەتىن گاز يمپورتىن ارتتىرۋعا دا نيەتتى ەكەنىن ءبىلدىردى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ۇسىنىستى ىسكە اسىرۋ اقش كەمەلەرى مەن وڭدەۋ تەرمينالدارىن قاجەت ەتەدى. ال ول ءوز كەزەگىندە تايۆان ءۇشىن قىتايدىڭ ىقتيمال اگرەسسياسىنان قوسىمشا قورعان بولماق.
بىراق ءتايۆاننىڭ ەڭ قۋاتتى ۇسىنىسى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار شالاوتكىزگىش ءوندىرىسى بولۋى مۇمكىن. وسى ايدىڭ باسىندا ۇلكەن ينۆەستيتسيا تۋرالى جوسپارىن جاريالاعان TSMC الەم بويىنشا وزىق شالاوتكىزگىشتىڭ 90 پايىزدان استامىن ءوندىرىپ وتىر. بۇل ءونىم سمارتفوندار مەن جاساندى ينتەللەكتىدە، وزىق تەحنولوگيالى قارۋ-جاراقتا قولدانىلادى.
شالاوتكىزگىش ءوندىرىسى سەكىلدى ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى سالالار كەمدە-كەم. ال تايۆانداعى TSMC پەن وزگە دە چيپ وندىرۋشىلەر اقش-تىڭ Nvidia سەكىلدى الپاۋىت كومپانيالارىمەن سەرىكتەس.
100 ملرد دوللارلىق ينۆەستيتسيا تۋرالى جوسپار تايۆان ىشىندە قارسىلىق تۋدىردى. الەمنىڭ ەڭ باستى شالاوتكىزگىش ءوندىرۋشىسى بولعانى ءتايۆاننىڭ اقش ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزىن ارتتىرىپ، قىتايدىڭ ىقتيمال شابۋىلىنان قورعان بولىپ كەلگەن. ستراتەگيالىق ءوندىرىستى اقش-قا كوشىرۋ وسى قورعاننان ايىرا ما دەپ الاڭ بار.
TSMC اقش-تا وزىق تەحنولوگيالى چيپتەرىن وندىرە مە، جوق پا، بۇل جاعى ءالى بەلگىسىز. بىراق دجەيسون سيۋي ءتايۆاننىڭ بۇل سالاداعى ۇستەمدىگىن پايداعا جاراتۋىن دۇرىس قادام دەپ سانايدى.
“بۇل – كومپروميسس. بۇل – ءبىز ۇيرەنەتىن ماڭىزدى ساباق” دەدى سيۋي. “بۇل – ءتورت جىل بۇرىنعىدان بولەك امەريكا. الەمنىڭ ءوزى دە ءتورت جىلعى بۇرىنعىدان وزگەشە. ءبىز پراگماتيكا بولۋىمىز كەرەك”.
ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى
پىكىر قالدىرۋ