Zelenskiydiñ Aq üydegi sol kezdesuiniñ nätijesinde josparda bolğan mineraldar kelisimine qol qoyılmadı jäne AQŞ-tıñ Ukraina qorğanısına böletin qoldauı toqtap qalatınday qauip töndi. Osıdan soñ Tayvan' Vaşingtonğa wsınıs jasadı. Älemniñ eñ iri mikroçip öndiruşisi – Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC) 3 naurız küni AQŞ-qa 100 mlrd dollar investiciya qwyu josparın jariyaladı. Josparda jaña zauıttar, önimdi buıp-tüyu nısandarı jäne zertteu ortalığı qarastırılğan.

Aq üyde twrıp söylegen TSMC basşısı Si-Si Vey çip investiciyasına sayasi qısım emes narıq talabı türtki bolğanın mälimdedi. Biraq baspasöz konferenciyasında Tramp TSMC kompaniyası jalpısalalıq 25 payız baj salığınan bosatıladı dep mälimdedi.

“Tayvan' wsına alatın eñ negizgi tauar – çipter. Tramp biz turalı söylegende ärdayım çip turalı aytadı” dedi Azattıqqa Tayvan'niñ bwrınğı deputatı, Hadson institutınıñ ğılımi qızmetkeri Djeyson Syuy. “Bwl – aldıñğı şepke şığıp, onı janında wstau amalı”.

Kiev sodan beri Vaşingtonmen qarım-qatınasın qalıpqa keltire alğanımen, osı bir oqiğalar Kiev pen Taypeydiñ ädisteri ärtürli ekenin körsetti. Biraq söyte twra Tayvan' Ukrainanıñ maydandağı jäne maydannan tıs qimıldarınan sabaq alıp otır.

Qıtay Tayvan'di öz qwramına qosu üşin äskeri üstemdigin körsetip, diplomatiyalıq qısım jasap jatqan twsta 23 mln halqı bar Tayvan' Ukrainadağı soğıstan köp närse üyrene aladı deydi Azattıq söylesken sarapşılar. Onıñ işinde qoğamdı soğısqa dayındau mäselesi, AQŞ prezidentimen qarım-qatınas qwruda neden tartınu qajet ekeni bar.

“Tayvan'ğa köz tikken Qıtaydı tejeudiñ eñ dwrıs jolı – Ukrainanı qoldau”

SONIMEN TAYVAN' UKRAINADAĞI SOĞISTAN NE ÜYRENDİ?

Resey Ukraina ülken küşpen basıp kirgeli Taypey Kievti belsene qoldap keledi. Öytkeni Tayvan' ükimeti öziniñ geosayasi jağdayın Ukrainanıkine wqsatadı. Wzaq uaqıt boyı Tayvan'ğa qısım körsetip kele jatqan Pekin bwl aral Qıtayğa beybit jolmen qosılmasa, onı küşpen basıp aludan tartınbaytının aytadı.

Ukrainanı da, Tayvan'di de birinşi bolıp qoldağan AQŞ. Vaşingtonnıñ Kievti diplomatiyalıq jolmen, äskeri kömekpen jäne barlau derekterimen qoldağanı Ukrainanıñ Resey ekpinine tötep beruinde ülken röl atqardı.

Tayvan' da AQŞ-tıñ äskeri jäne sayasi qoldauına arqa süyeydi. AQŞ-tıñ Tayvan' turalı zañı bar. Ol boyınşa Vaşington Tayvan'di Qıtay äskeri agressiyasınan qorğauğa tiis.

Biraq Tramptıñ keyingi mälimdemeleri AQŞ pen Tayvan' qarım-qatınasınıñ bolaşağın bwlıñğır etti. Ol Taypeydi AQŞ şalaötkizgiş industriyasın wrlap otır dep (mwnı teristeytinder köp) birneşe ret aytıp, Tayvan' AQŞ wsınğan “qorğan” üşin aqı töleuge mindetti degen.

“Zelenskiy tap bolğan jağday kerilgen arqannıñ üstimen jüruge tura keletinin eske saladı” deydi Djeyson Syuy. “Nömiri birinşi qağida: Tayvan' Tramp paydaqor sayasatker ekenin, ol qanday da bir kelisim jasasa, onıñ ötemin alğısı keletinin tüsinui qajet”.

Biraq Tayvan' şeneunikteriniñ aytuınşa, aral memleket Ukrainadağı soğıstan bwdan da auqımdı qorıtındı jasağan.

Tayvan' sırtqı ister ministriniñ orınbasarı U Çji-çjunniñ Azattıqqa aytuınşa, Ukrainadağı soğısqa deyin Resey prezidenti Vladimir Putinniñ Ukraina jönindegi sözi men qadamdarın elemegender köp bolğan. Däl qazir Qıtay basşısı Si Czin'pin de Tayvan'ğa degen ambiciyasın bildirip, sol jolmen kele jatır; halıqaralıq qauımdastıqtıñ mwnı bayqamauı “añqaulıq” bolar edi deydi ol.

Vice-ministrdiñ sözinşe, Tayvan' qazir “bügin emes” sayasatın wstanıp otır. Bwl sayasat ayasında Taypey Europadağı jäne özge aymaqtardağı seriktesterimen tığız jwmıs istep, Qıtaydı äskeri qadamnan tartınuğa itermeleudi közdep otır.

TAYVAN' IQTIMAL QAQTIĞISQA QALAY DAYINDALIP JATIR?

Bwl sayasattıñ bir tarmağı qoğamdı Pekin qısımına tötep beruge dayındauğa bağıttalğan. Qıtay bwl araldı üyden qaşqan baladay köredi: onı qaytarıp alğısı keledi.

Tayvan' prezidenti Lay Cinde 2024 jılı “Bükil qoğam tözimdiligi komitetin” qwrdı. Bwl komitet eldi tabiği jäne adam qolımen jasalğan apatqa dayındauı qajet. Mwnıñ işinde Qıtaydıñ ıqtimal ekspansiyası ne blokadası da bar. Bwl qadam elde azamattıq qorğanıs wyımdarı men olardıñ müşeleri sanınıñ artuımen twspa-tws keldi. Mwnday wyımdar alğaşqı medicinalıq järdemnen bastap evakuaciyalau josparına deyin üyretip, soğıs kezinde wrısqa dayın boluğa jattıqtıradı.

Qoğamdı jäne azamattardı dayındau 14 naurızda jaña deñgeyge köterildi. Prezident Lay Cinde Qıtaydı “şeteldik jau küşi” dep jariyalap, qauiptiñ artuına jäne tıñşılıq oqiğaları (onıñ işinde Tayvan' äskerindegi jağdaylar da bar) legine baylanıstı wlttıq qauipsizdik şaraları küşeytiletinin mälimdedi.

“Qıtay demokratiyalıq Tayvan'niñ erkindigin, äraluandığın jäne aşıqtığın paydalanıp jatır. Olar qılmıstıq toptardı, baspasöz qwraldarın, kommentatorlardı, sayasi partiyalardı, tipti qızmettegi jäne zeynetke şıqqan äskeriler men policeylerdi arbap, solardıñ qolımen elge bülik salıp, birligimizdi büldirgisi keledi” dedi Lay teledidar arqılı halıqqa joldauında.

Atlant keñesiniñ ştattan tıs ğılımi qızmetkeri, AQŞ teñiz äskeriniñ otstavkadağı kontr-admiralı Filip YUdiñ Azattıqqa aytuınşa, “Ukrainadağı soğıs azamattıq qorğanıs dayındığımen birge strategiyalıq infraqwrılımdardı qorğau qanşalıq mañızdı ekenin körsetti”.

Mäskeudiñ basqınşılıq soğısı bastalğanda Resey tankileriniñ Kievke bet alğanın körgen edik. Biraq Tayvan'niñ jağdayında soğıs müldem basqaşa örbui mümkin.

Ärine, Tayvan' birinşi kezekte Qıtaydıñ äskeri şabuılına dayın boluı qajet. Degenmen Pekin bwl araldı qwrsauğa alıp, twnşıqtıru ädisin qoldanuı da mümkin. Mwnday jağdayda Taypey sauda-sattıq jürgize almay, azıq-tülik tapşılığına duşar bolıp, Pekinge bağınuğa mäjbür boladı.

Qıtay sonday-aq karantin jariyalap, Tayvan'niñ äue jäne teñiz qatınasın şektep tastay aladı jäne mwnı äsker emes qwqıq qorğau organdarınıñ kömegimen iske asıruı mümkin. Bwl jağday da sauda-sattıqqa soqqı jasaladı.

Mwnday qadam iske assa, Tayvan' halıqaralıq qoldaudı jwmıldıruda qiınşılıqqa tap bolıp, ıqtimal äskeri şabuıl qarsañında älsiz bolıp qalmaq.

“Aral memleket retinde energiya közderiniñ 97 payızın teñiz importınan alatın Tayvan'ğa ülken qauip-qater tönedi” dedi YU.

TAYPEYDİÑ TRAMP JÖNİNDEGİ STRATEGIYASI QANDAY?

Tramp äzirge Tayvan' jönindegi sayasatın naqtılamadı jäne qaqtığıs jağdayında bwl elge AQŞ äskerin jiberu-jibermeu jöninde jauap beruden bas tarttı.

Saylaualdı nauqan kezinde Tramp Tayvan' qorğanısqa köbirek qarajat jwmsauı qajet ekenin mälimdegen. Tipti qorğanıs byudjetin JİÖ-niñ 10 payızına jetkizuge ündegen. Aral memleket mwnı qaperge aldı.

Tayvan' keyingi jıldarı qorğanıs byudjetin arttırıp, mindetti äskeri qızmetti tört aydan bir jılğa sozdı. Dey twrğanmen, eldiñ qorğanısqa böletin aqşası JİÖ-niñ 2,45 payızın ğana qwraydı. Tayvan' prem'er-ministri Çjo Juntay äskeri byudjetti JİÖ-niñ 10 payızına jetkizu mümkin emesin ayttı.

Onıñ üstine oppoziciya baqılauındağı Tayvan' parlamenti qañtarda ükimet şığının qısqartudı maqwldap tastağan. Bwl qorğanıs qarajatın arttırudı odan äri qiındatadı.

Biraq söyte twra, Tayvan' ükimeti Vaşingtonnıñ şağımdanuına jol bermeu üşin barın salıp otır.

Tramptıñ kelisim jasağış qasietin qaperge alğan Tayvan' AQŞ-tan ülken somağa qaru-jaraq aluı mümkin ekenin meñzep otır. Taypey sonday-aq bwl elden keletin gaz importın arttıruğa da nietti ekenin bildirdi. Keybir zertteuşilerdiñ aytuınşa, bwl wsınıstı iske asıru AQŞ kemeleri men öñdeu terminaldarın qajet etedi. Al ol öz kezeginde Tayvan' üşin Qıtaydıñ ıqtimal agressiyasınan qosımşa qorğan bolmaq.

Biraq Tayvan'niñ eñ quattı wsınısı strategiyalıq mañızı bar şalaötkizgiş öndirisi boluı mümkin. Osı aydıñ basında ülken investiciya turalı josparın jariyalağan TSMC älem boyınşa ozıq şalaötkizgiştiñ 90 payızdan astamın öndirip otır. Bwl önim smartfondar men jasandı intellektide, ozıq tehnologiyalı qaru-jaraqta qoldanıladı.

Şalaötkizgiş öndirisi sekildi strategiyalıq mañızı joğarı salalar kemde-kem. Al Tayvan'dağı TSMC pen özge de çip öndiruşiler AQŞ-tıñ Nvidia sekildi alpauıt kompaniyalarımen seriktes.

100 mlrd dollarlıq investiciya turalı jospar Tayvan' işinde qarsılıq tudırdı. Älemniñ eñ bastı şalaötkizgiş öndiruşisi bolğanı Tayvan'niñ AQŞ üşin strategiyalıq mañızın arttırıp, Qıtaydıñ ıqtimal şabuılınan qorğan bolıp kelgen. Strategiyalıq öndiristi AQŞ-qa köşiru osı qorğannan ayıra ma dep alañ bar.

TSMC AQŞ-ta ozıq tehnologiyalı çipterin öndire me, joq pa, bwl jağı äli belgisiz. Biraq Djeyson Syuy Tayvan'niñ bwl saladağı üstemdigin paydağa jaratuın dwrıs qadam dep sanaydı.

“Bwl – kompromiss. Bwl – biz üyrenetin mañızdı sabaq” dedi Syuy. “Bwl – tört jıl bwrınğıdan bölek Amerika. Älemniñ özi de tört jılğı bwrınğıdan özgeşe. Biz pragmatika boluımız kerek”.

Azat Europa / Azattıq radiosı