سەرىك ەرعالي

اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى

قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى.

كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق:

قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە،
الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟

ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟

سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە:
– مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك;
– ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك.

ناتيجەسىندە:
– كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن،
– تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى.

بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى.

9-باپتاعى باستى ءتۇيىن

جوبا بويىنشا:

1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى.

2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى.

ماسەلە وسى «تەڭ قولدانىلادى» دەگەن فورمۋلادا.

ول:
– مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىمدىعىن جويادى;
– باسقارۋ ءتىلىن تاڭداۋدى مىندەتتەن ەرىككە اينالدىرادى;
– قازاق ءتىلىن تالاپ ەمەس، نۇسقاعا تۇسىرەدى.

ياعني مەمتىل جاريالانادى، بىراق مىندەتتەلمەيدى.

مەملەكەتتىك ءتىل دەگەن نە؟

مەملەكەتتىك ءتىل — بۇل:
– زاڭ شىعارۋ ءتىلى;
– مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى;
– سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى ءتىلى;
– رەسمي كوممۋنيكاتسيانىڭ بازالىق ءتىلى.

ەگەر وسى سالالاردا ءتىل مىندەتتى بولماسا، ول تولىق ماعىنادا مەملەكەتتىك ءتىل بولا المايدى.

«ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسى تومەندەي مە؟» دەگەن قورقىنىش

بۇل جەردە ءبىر ماڭىزدى نارسەنى ايقىنداۋ كەرەك.

مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كۇشەيۋى:
– باسقا تىلدەردىڭ قىسقارۋى ەمەس;
– ازاماتتاردىڭ تىلدىك قۇقىعىن شەكتەۋ ەمەس;
– كوپتىلدىلىكتەن باس تارتۋ ەمەس.

بۇل تەك ءبىر نارسە:

مەملەكەت وزىمەن ءوزى قاي تىلدە سويلەسەدى؟

بۇل — ەگەمەندىكتىڭ ءتىلى.

مەملەكەتتىك ءتىل پايداسىنا كونستيتۋتسيالىق شەشىم قالاي بولادى؟

ماسەلە ۇراندا ەمەس، ناقتى قۇقىقتىق فورمۋلادا.

1️. مەملەكەتتىك باسقارۋدا ءبىر بازالىق ءتىل بولۋى ءتيىس

قازاق ءتىلى:
– زاڭ شىعارۋ;
– اتقارۋشى بيلىك;
– سوت جۇيەسى
ءۇشىن نەگىزگى ءارى مىندەتتى ءتىل رەتىندە بەكىتىلۋى قاجەت.

2️. «تەڭ قولدانىلادى» فورمۋلاسى ناقتىلاۋدى تالاپ ەتەدى

بۇل تىركەس:
– ازاماتتارمەن قاتىناستا
– ءوتىنىش، جاۋاپ، قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا
قولدانىلۋى مۇمكىن.

بىراق ول مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋ ءتىلىن الماستىرماۋى ءتيىس.

3️. مەملەكەتتىك قىزمەتكە تىلدىك تالاپ — كونستيتۋتسيالىق نورما

ەگەر ءتىل كونستيتۋتسيادا تالاپ ەتىلمەسە،
ول زاڭمەن دە، نۇسقاۋمەن دە تولىق ىسكە اسپايدى.

سوندىقتان:
– مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ءۇشىن قازاق ءتىلىن ءبىلۋ مىندەت بولۋى كەرەك.

قورىتىندى

ءتىل ماسەلەسى — ەتنوسارالىق ەمەس. بۇل — مەملەكەتتىك باسقارۋ ماسەلەسى.

مەملەكەتتىك ءتىل:
– ارتىقشىلىق ەمەس;
– بىرەۋگە قارسى قۇرال ەمەس;
– ەگەمەندىكتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق بەلگىسى.

سوندىقتان باستى قاعيدا مىناۋ:

مەملەكەتتىك ءتىل — مەملەكەتتىڭ ىشكى ءتىلى.
ول كەلىسىممەن ەمەس، كونستيتۋتسيامەن بەكىتىلەدى.

ساراپتامالىق ەسكەرتپە

كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 9-بابىنا قاتىستى.

قولدانىستاعى رەداكتسيانىڭ ماسەلەسى:
– «تەڭ قولدانىلادى» فورمۋلاسى مەمتىلدىڭ باسىمدىعىن جويادى;
– قۇقىقتىق مىندەت ەمەس، دەكلاراتسيا قالىپتاستىرادى.

ۇسىنىلاتىن باپتىق تۇزەتۋ باعىتى (قاعيدات تۇرىندە):

1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. مەملەكەتتىك باسقارۋ، زاڭ شىعارۋ، سوت ءىسىن جۇرگىزۋ جانە رەسمي ىسقاعازدار قازاق تىلىندە جۇزەگە اسىرىلادى.

2. مەملەكەت ازاماتتاردىڭ وزگە تىلدەردى قولدانۋ قۇقىعىن ساقتايدى. مەملەكەتتىك ورگاندار ازاماتتارمەن قاتىناستا زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ورىس ءتىلىن جانە باسقا دا تىلدەردى قولدانۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

بۇل رەداكتسيا:
– مەمتىلدى ناقتى نورماعا اينالدىرادى;
– ازاماتتاردىڭ تىلدىك قۇقىعىن شەكتەمەيدى;
– كونستيتۋتسيا مەن تاجىريبەنى سايكەستەندىرەدى.

سەرىك ەرعالي، مادەنيەتتانۋشى، زاڭگەر

Abai.kz