Serik Erğali

Ata Zañ jobasınıñ talqısı

Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi.

Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq:

qazaq tili — basqarudıñ tili me,
älde simvoldıq märtebedegi til me?

Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi?

Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge:
– mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik;
– onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik.

Nätijesinde:
– Konstituciyada bir mätin,
– täjiribede basqa jağday qalıptastı.

Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı.

9-baptağı bastı tüyin

Joba boyınşa:

1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili.

2. Memlekettik wyımdarda jäne jergilikti özin-özi basqaru organdarında orıs tili resmi türde qazaq tilimen teñ qoldanıladı.

Mäsele osı «teñ qoldanıladı» degen formulada.

Ol:
– memlekettik tildiñ basımdığın joyadı;
– basqaru tilin tañdaudı mindetten erikke aynaldıradı;
– qazaq tilin talap emes, nwsqağa tüsiredi.

YAğni memtil jariyalanadı, biraq mindettelmeydi.

Memlekettik til degen ne?

Memlekettik til — bwl:
– zañ şığaru tili;
– memlekettik basqaru tili;
– sot isin jürgizudiñ negizgi tili;
– resmi kommunikaciyanıñ bazalıq tili.

Eger osı salalarda til mindetti bolmasa, ol tolıq mağınada memlekettik til bola almaydı.

«Orıs tiliniñ märtebesi tömendey me?» degen qorqınış

Bwl jerde bir mañızdı närseni ayqındau kerek.

Memlekettik tildiñ küşeyui:
– basqa tilderdiñ qısqaruı emes;
– azamattardıñ tildik qwqığın şekteu emes;
– köptildilikten bas tartu emes.

Bwl tek bir närse:

Memleket özimen özi qay tilde söylesedi?

Bwl — egemendiktiñ tili.

Memlekettik til paydasına konstituciyalıq şeşim qalay boladı?

Mäsele wranda emes, naqtı qwqıqtıq formulada.

1️. Memlekettik basqaruda bir bazalıq til boluı tiis

Qazaq tili:
– zañ şığaru;
– atqaruşı bilik;
– sot jüyesi
üşin negizgi äri mindetti til retinde bekitilui qajet.

2️. «Teñ qoldanıladı» formulası naqtılaudı talap etedi

Bwl tirkes:
– azamattarmen qatınasta
– ötiniş, jauap, qızmet körsetu salasında
qoldanıluı mümkin.

Biraq ol memlekettik şeşim qabıldau tilin almastırmauı tiis.

3️. Memlekettik qızmetke tildik talap — Konstituciyalıq norma

Eger til Konstituciyada talap etilmese,
ol zañmen de, nwsqaumen de tolıq iske aspaydı.

Sondıqtan:
– memlekettik qızmetker üşin qazaq tilin bilu mindet boluı kerek.

Qorıtındı

Til mäselesi — etnosaralıq emes. Bwl — memlekettik basqaru mäselesi.

Memlekettik til:
– artıqşılıq emes;
– bireuge qarsı qwral emes;
– egemendiktiñ institucionaldıq belgisi.

Sondıqtan bastı qağida mınau:

Memlekettik til — memlekettiñ işki tili.
Ol kelisimmen emes, Konstituciyamen bekitiledi.

Saraptamalıq eskertpe

Konstituciya jobasınıñ 9-babına qatıstı.

Qoldanıstağı redakciyanıñ mäselesi:
– «teñ qoldanıladı» formulası memtildiñ basımdığın joyadı;
– qwqıqtıq mindet emes, deklaraciya qalıptastıradı.

Wsınılatın baptıq tüzetu bağıtı (qağidat türinde):

1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. Memlekettik basqaru, zañ şığaru, sot isin jürgizu jäne resmi isqağazdar qazaq tilinde jüzege asırıladı.

2. Memleket azamattardıñ özge tilderdi qoldanu qwqığın saqtaydı. Memlekettik organdar azamattarmen qatınasta zañda belgilengen tärtippen orıs tilin jäne basqa da tilderdi qoldanudı qamtamasız etedi.

Bwl redakciya:
– memtildi naqtı normağa aynaldıradı;
– azamattardıñ tildik qwqığın şektemeydi;
– Konstituciya men täjiribeni säykestendiredi.

Serik Erğali, mädeniettanuşı, zañger

Abai.kz