ماتەماتيكا سالاسى ءاردايىم باسقا عىلىمداردان ەرەكشەلەنىپ تۇرادى جانە ەشبىر عىلىمنان تاۋەلسىز، ءوز الدىنا دامىپ كەلەدى. كەرىسىنشە، كوپتەگەن باسقا عىلىم سالالارىن ماتەماتيكاسىز ەلەستەتۋ قيىن.

بۇگىنگى جازبامدا ماتەماتيكانىڭ تاعى بىرنەشە ەرەكشەلىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل اقپارات عىلىمي ورتادا جۇرگەن كوپتەگەن ادامدارعا پايدالى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

بارلىعىمىز بىلەتىندەي، كوپتەگەن عىلىم سالالارى ءۇشىن ەڭ جوعارى ماراپات سانالاتىن نوبەل سىيلىعى ماتەماتيكتەرگە بەرىلمەيدى. الايدا بۇل ماتەماتيكتەر نوبەل الۋعا قابىلەتتى ەمەس دەگەندى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە، باسقا سالالار بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان ماتەماتيكتەر دە بار.

ماتەماتيكتەردىڭ «نوبەلى» سانالاتىن الەمدە ەڭ ءىرى ەكى سىيلىق بار.

ءبىرىنشىسى – فيلدس سىيلىعى. بۇل ماراپات 40 جاسقا دەيىنگى ەڭ ۇزدىك ماتەماتيكتەرگە، ۇزاق جىلدار بويى شەشىلمەي كەلگەن اسا كۇردەلى ەسەپتەردى شەشكەن نەمەسە ماتەماتيكادا جاڭا تەوريا مەن باعىت اشقان عالىمدارعا، ءتورت جىل سايىن وتەتىن حالىقارالىق ماتەماتيكتەر كونگرەسىندە تابىستالادى.

ەكىنشىسى – ابەل سىيلىعى. بۇل سىيلىقتا جاس شەكتەۋى جوق جانە ول عىلىمدا اسا ءىرى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن نەمەسە ونداعان جىلدار بويى شەشىلمەي كەلگەن كۇردەلى ەسەپتەردى شەشكەن كوبىنە ەگدە جاستاعى ماتەماتيكتەرگە بەرىلەدى.

بۇل ەكى سىيلىقتى قاتار العان ماتەماتيكتەردە بار. ءتىپتى فيلدس سىيلىعىن 28 جاسىندا العان ماتەماتيك تە كەزدەسەدى. بۇل ماراپاتتار تۋرالى اقپاراتتى عالامتوردان وڭاي تابۋعا بولادى. ال بۇگىنگى جازبامنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – عىلىمي جۋرنالدار.

ءاربىر نارسەنىڭ بىرىنەن ءبىرىن ارتىق نەمەسە ساپاسى جوعارى ەكەنىن باعالاۋ ءۇشىن الەمدە ءتۇرلى رەيتينگتەر قولدانىلادى. سول سياقتى عىلىمي جۋرنالداردىڭ دا ءار سالا بويىنشا ءوز رەيتينگتەرى بار. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە عىلىم تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىلەردە، اسىرەسە Facebook-تا، عىلىمي جۋرنالدار جانە ولاردىڭ رەيتينگى، ساپاسى جونىندە ءتۇرلى تالقىلاۋلار ءجيى كەزدەسەدى.

ماتەماتيكادان وزگە كوپتەگەن جاراتىلىستانۋ جانە گۋمانيتارلىق عىلىمداردا ەڭ بەدەلدى جۋرنالدار رەتىندە Science پەن Nature سانالادى. بۇل – عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن ادامدارعا جاقسى بەلگىلى جايت.

الايدا ماتەماتيكتەر ءۇشىن Science پەن Nature نەگىزگى جۋرنالدار قاتارىنا جاتپايدى، ءتىپتى ماتەماتيكاعا قاتىسى جوق دەۋگە بولادى. وسى جەردە «ال ماتەماتيكادا شە؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى.

ماتەماتيكادا Science پەن Nature-گە پارا-پار ەڭ بەدەلدى سانالاتىن ءتورت حالىقارالىق جۋرنال بار:

1. Annals of Mathematics (Ann. of Math.)

(پرينستون ۋنيۆەرسيتەتى جانە Institute for Advanced Study, 1884 جىلدان باستاپ، اقش);

2. Acta Mathematica (Acta Math.)

(شۆەتسيا عىلىم اكادەمياسى، Institute Mittag-Leffler, 1882 جىلدان باستاپ، شۆەتسيا);

3. Inventiones Mathematicae (Invent. Math.)

(Springer-Verlag باسپاسى، 1966 جىلدان باستاپ، گەرمانيا);

4. Journal of the American Mathematical Society (J. Amer. Math. Soc.) (امەريكا ماتەماتيكتەر قوعامى، 1988 جىلدان باستاپ، اقش).

وسى ءتورت جۋرنالدا ماقالا جاريالاۋ – عىلىمي زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ءاربىر ماتەماتيكتىڭ ارمانى مەن باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى. ارينە، رەيتينگ دەگەنىمىز – ابسوليۋت شىندىق ەمەس، ول ۋاقىت وتە وزگەرۋى مۇمكىن. الايدا سوڭعى 20 جىل بويى، ءتىپتى ودان دا ەرتەرەك كەزەڭنەن بەرى، ماتەماتيكا سالاسىندا ءدال وسى ءتورت جۋرنالدىڭ كوش باستاپ تۇرعانى – داۋسىز فاكت.

ماتەماتيكتەردىڭ ءوز اراسىندا دا «قايسىسى ءبىرىنشى، قايسىسى ەكىنشى» دەگەن پىكىرتالاستار بار، الايدا جالپى العاندا وسى تورتتىك ەڭ مىقتى جۋرنالدار رەتىندە مويىندالعان جانە جوعارىدا كورسەتىلگەن رەت كۇشتىرەك سانالادى.

ماتەماتيكانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ەرەكشەلىگى – ماقالا اۆتورلارىنىڭ الفاۆيتتىك رەتپەن بەرىلۋى جانە كوررەسپوندەنت اۆتوردىڭ (corresponding author) ەرەكشە ماڭىزعا يە بولماۋى. ادەتتە ماتەماتيكاداعى ماقالالاردا اۆتورلار سانى ورتا ەسەپپەن 2–3 ادامنان اسپايدى. اۆتورلار سانى 4–5-تەن اساتىن ماقالالار وتە سيرەك كەزدەسەدى.

كوبىنە ماقالادا ءۇش اۆتور بولسا، ولاردىڭ ىشىندەگى جاسى كىشى اۆتور كوررەسپوندەنت رەتىندە كورسەتىلۋى مۇمكىن. ەگەر ماقالا عىلىمي جەتەكشى مەن دوكتورانتتىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى بولسا، كوپ جاعدايدا كوررەسپوندەنت اۆتور رەتىندە دوكتورانت بەلگىلەنەدى. بۇل اۆتوردىڭ ۇلەسىنىڭ از نەمەسە كوپ ەكەنىن بىلدىرمەيدى.

ال باسقا عىلىم سالالارىنىڭ كوبىندە اۆتورلاردىڭ رەتى ماقالاعا قوسقان ۇلەسىنە قاراي انىقتالادى، ءارى ەڭ كوپ ۇلەس قوسقان ادام ءبىرىنشى نەمەسە كوررەسپوندەنت اۆتور بولادى. سوندىقتان مۇنداي سالالاردا اۆتورلار تىزىمىندە العاشقى ورىندا تۇرۋ نەمەسە كوررەسپوندەنت بولۋ – سول اۆتوردىڭ زەرتتەۋدەگى نەگىزگى ءرولىن كورسەتەدى.

سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە «Nature-گە» نەمەسە «Science-قا» ماقالا شىعاردىق دەپ الەۋمەتتىك جەلىدە ماقتاناتىن جاعدايلار بايقالا باستادى. بۇل قۋانتارلىق جاعداي، الايدا مۇقيات قاراساڭىز، مۇنداي اۆتورلار كەيدە ماقالادا 50-ورىندا نەمەسە ودان دا تومەن تۇرادى. بۇل، ادەتتە، ولاردىڭ زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى بولىگىنە قوسقان ۇلەسىنىڭ وتە از ەكەنىن كورسەتەدى.

كوبىنەسە مۇنداي ماقالالار بىرنەشە ەلدىڭ عالىمدارى قاتىسقان ءىرى حالىقارالىق ەكسپەريمەنتتەرگە نەگىزدەلەدى. ونداي جۇمىستاردا ەكسپەريمەنتكە دەرەك (data) بەرگەن بارلىق ادامدار اۆتور رەتىندە ەنگىزىلەدى جانە اۆتورلار ءتىزىمى قوسقان ەڭبەگىنە قاراي رەتتەلەدى. سوندىقتان عىلىمي كونكۋرستار مەن باعالاۋلاردا اۆتورلار سانى مەن اۆتوردىڭ ورنىنا ءمان بەرۋ اسا ماڭىزدى.

ودان دا سوراقىسى – الەمدىك جەتەكشى رەيتينگتەرگە كىرمەيتىن، نە كىرسە دە تومەنگى ساتىدا ورنالاسقان، اقىلى (پلاتنىي) MDPI (https://www.predatoryjournals.org/…/list-of-all-mdpi…) جۋرنالدارىندا ماقالالار جاريالاپ، سونىمەن ماقتاناتىندار سانى ارتىپ كەلەدى. سول جۋرنالداردا ماقالا شىعارىپ، ەلىمىزدەگى ءتۇرلى عىلىمي كونكۋرستاردا جەڭىمپاز اتانىپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. مۇنداي «عىلىم جاساۋ» جانە ونىمەن ماقتانۋ الەمدىك عىلىمي ورتادا وتە ۇيات قۇبىلىس سانالادى. ءتىپتى مۇنداي جۋرنالعا ماقالا شىعارعان عالىمداردى شەتەلدەردە عىلىمي كونكۋرستارعا قاتىستىرمايدى.

وكىنىشكە وراي، قازىرگە دەيىن جوعارىدا اتالعان ءتورت جەتەكشى ماتەماتيكالىق جۋرنالدىڭ بىرىندە ماقالا جاريالاعان جالعىز قازاق ماتەماتيگى – اكادەميك ۋالباي ومىرباەۆ. قازىرگى تاڭدا ول اقش-تا جۇمىس جاسايدى. اللا قالاسا، جاقىن بولاشاقتا قازاقتان وسى ءتورت جۋرنالعا، ءتىپتى تورتەۋىنە دە قاتارىنان ماقالا شىعاراتىن جاس ماتەماتيكتەر پايدا بولادى دەپ سەنەمىن.

عىلىمدا وسىلاي MDPI

https://www.predatoryjournals.org/…/list-of-all-mdpi… جۋرنالدارمەن ەمەس، شىنايى الەمدىك عىلىمي ورتالار ارقىلى مويىندالعان، تەك قانا سانمەن ەمەس ساپامەن جارىسايىق!

جازبامداعى پىكىرلەرىمە دالەل بولسىن دەپ تومەندە ءارتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن اكادەميالىق مەكەمەلەر جاساعان بىرنەشە تاۋەلسىز رەيتينگتەردى كەلتىرىپ وتىرمىن. وسى رەيتينگتەردىڭ بارلىعىنان جوعارىدا اتالعان ءتورت جۋرنالدى العاشقى ورىنداردان تابا الاسىزدار:

1. امەريكا ماتەماتيكتەر قوعامىنىڭ (AMS MathSciNet) دەرەكقورىنداعى توپ-10 جۋرنالدار رەيتينگى;

2. قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەماتيكالىق جۋرنالدار رەيتينگى T-1-level

https://www.cms.org.cn/…/20250214/1739494838285535.pdf;

3. اۋستراليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ رەيتينگى https://www.austms.org.au/Rankings/AustMS_final_ranked.html A*-level;

4. فينليانديا عىلىم اكادەمياسىنىڭ JUFO پورتالى (Mathematics كاتەگورياسى) https://jfp.csc.fi/jufoportal level-3;

5. Scopus بازاسىنداعى Mathematics كاتەگورياسى بويىنشا رەيتينگ ;

6. Web of Science بازاسىنداعى Mathematics كاتەگورياسى بويىنشا رەيتينگ;

7. حاربين تەحنولوگيالار ينستيتۋتى (HIT) جانىنداعى Institute for Advanced Study in Mathematics (IASM) جاساعان جەكە رەيتينگ TOP-5.

بۇل رەيتينگتەردىڭ ادىستەمەلەرى ءارتۇرلى بولعانىمەن، بارلىعىنىڭ ورتاق ماقساتى ءبىر – ماتەماتيكا سالاسىنداعى ەڭ ۇزدىك جۋرنالداردى انىقتاۋ.

Kanat Tulenov