Matematika salası ärdayım basqa ğılımdardan erekşelenip twradı jäne eşbir ğılımnan täuelsiz, öz aldına damıp keledi. Kerisinşe, köptegen basqa ğılım salaların matematikasız elestetu qiın.

Bügingi jazbamda matematikanıñ tağı birneşe erekşeligin atap ötkim keledi. Bwl aqparat ğılımi ortada jürgen köptegen adamdarğa paydalı boladı dep ümittenemin.

Barlığımız biletindey, köptegen ğılım salaları üşin eñ joğarı marapat sanalatın Nobel' sıylığı matematikterge berilmeydi. Alayda bwl matematikter Nobel' aluğa qabiletti emes degendi bildirmeydi. Kerisinşe, basqa salalar boyınşa Nobel' sıylığın alğan matematikter de bar.

Matematikterdiñ «Nobeli» sanalatın älemde eñ iri eki sıylıq bar.

Birinşisi – Fil'ds sıylığı. Bwl marapat 40 jasqa deyingi eñ üzdik matematikterge, wzaq jıldar boyı şeşilmey kelgen asa kürdeli esepterdi şeşken nemese matematikada jaña teoriya men bağıt aşqan ğalımdarğa, tört jıl sayın ötetin Halıqaralıq matematikter kongresinde tabıstaladı.

Ekinşisi – Abel' sıylığı. Bwl sıylıqta jas şekteui joq jäne ol ğılımda asa iri jetistikterge qol jetkizgen nemese ondağan jıldar boyı şeşilmey kelgen kürdeli esepterdi şeşken köbine egde jastağı matematikterge beriledi.

Bwl eki sıylıqtı qatar alğan matematikterde bar. Tipti Fil'ds sıylığın 28 jasında alğan matematik te kezdesedi. Bwl marapattar turalı aqparattı ğalamtordan oñay tabuğa boladı. Al bügingi jazbamnıñ negizgi taqırıbı – ğılımi jurnaldar.

Ärbir närseniñ birinen birin artıq nemese sapası joğarı ekenin bağalau üşin älemde türli reytingter qoldanıladı. Sol siyaqtı ğılımi jurnaldardıñ da är sala boyınşa öz reytingteri bar. Qazirgi tañda elimizde ğılım turalı äleumettik jelilerde, äsirese Facebook-ta, ğılımi jurnaldar jäne olardıñ reytingi, sapası jöninde türli talqılaular jii kezdesedi.

Matematikadan özge köptegen jaratılıstanu jäne gumanitarlıq ğılımdarda eñ bedeldi jurnaldar retinde Science pen Nature sanaladı. Bwl – ğılımmen aynalısıp jürgen adamdarğa jaqsı belgili jayt.

Alayda matematikter üşin Science pen Nature negizgi jurnaldar qatarına jatpaydı, tipti matematikağa qatısı joq deuge boladı. Osı jerde «al matematikada şe?» degen zañdı swraq tuındaydı.

Matematikada Science pen Nature-ge para-par eñ bedeldi sanalatın tört halıqaralıq jurnal bar:

1. Annals of Mathematics (Ann. of Math.)

(Prinston universiteti jäne Institute for Advanced Study, 1884 jıldan bastap, AQŞ);

2. Acta Mathematica (Acta Math.)

(Şveciya Ğılım akademiyası, Institute Mittag-Leffler, 1882 jıldan bastap, Şveciya);

3. Inventiones Mathematicae (Invent. Math.)

(Springer-Verlag baspası, 1966 jıldan bastap, Germaniya);

4. Journal of the American Mathematical Society (J. Amer. Math. Soc.) (Amerika matematikter qoğamı, 1988 jıldan bastap, AQŞ).

Osı tört jurnalda maqala jariyalau – ğılımi zertteumen aynalısatın ärbir matematiktiñ armanı men bastı maqsattarınıñ biri. Ärine, reyting degenimiz – absolyut şındıq emes, ol uaqıt öte özgerui mümkin. Alayda soñğı 20 jıl boyı, tipti odan da erterek kezeñnen beri, matematika salasında däl osı tört jurnaldıñ köş bastap twrğanı – dausız fakt.

Matematikterdiñ öz arasında da «qaysısı birinşi, qaysısı ekinşi» degen pikirtalastar bar, alayda jalpı alğanda osı törttik eñ mıqtı jurnaldar retinde moyındalğan jäne joğarıda körsetilgen ret küştirek sanaladı.

Matematikanıñ tağı bir mañızdı erekşeligi – maqala avtorlarınıñ alfavittik retpen berilui jäne korrespondent avtordıñ (corresponding author) erekşe mañızğa ie bolmauı. Ädette matematikadağı maqalalarda avtorlar sanı orta eseppen 2–3 adamnan aspaydı. Avtorlar sanı 4–5-ten asatın maqalalar öte sirek kezdesedi.

Köbine maqalada üş avtor bolsa, olardıñ işindegi jası kişi avtor korrespondent retinde körsetilui mümkin. Eger maqala ğılımi jetekşi men doktoranttıñ birlesken jwmısı bolsa, köp jağdayda korrespondent avtor retinde doktorant belgilenedi. Bwl avtordıñ ülesiniñ az nemese köp ekenin bildirmeydi.

Al basqa ğılım salalarınıñ köbinde avtorlardıñ reti maqalağa qosqan ülesine qaray anıqtaladı, äri eñ köp üles qosqan adam birinşi nemese korrespondent avtor boladı. Sondıqtan mwnday salalarda avtorlar tiziminde alğaşqı orında twru nemese korrespondent bolu – sol avtordıñ zertteudegi negizgi rölin körsetedi.

Soñğı uaqıtta elimizde «Nature-ge» nemese «Science-qa» maqala şığardıq dep äleumettik jelide maqtanatın jağdaylar bayqala bastadı. Bwl quantarlıq jağday, alayda mwqiyat qarasañız, mwnday avtorlar keyde maqalada 50-orında nemese odan da tömen twradı. Bwl, ädette, olardıñ zertteudiñ negizgi böligine qosqan ülesiniñ öte az ekenin körsetedi.

Köbinese mwnday maqalalar birneşe eldiñ ğalımdarı qatısqan iri halıqaralıq eksperimentterge negizdeledi. Onday jwmıstarda eksperimentke derek (data) bergen barlıq adamdar avtor retinde engiziledi jäne avtorlar tizimi qosqan eñbegine qaray retteledi. Sondıqtan ğılımi konkurstar men bağalaularda avtorlar sanı men avtordıñ ornına män beru asa mañızdı.

Odan da soraqısı – älemdik jetekşi reytingterge kirmeytin, ne kirse de tömengi satıda ornalasqan, aqılı (platnıy) MDPI (https://www.predatoryjournals.org/…/list-of-all-mdpi…) jurnaldarında maqalalar jariyalap, sonımen maqtanatındar sanı artıp keledi. Sol jurnaldarda maqala şığarıp, elimizdegi türli ğılımi konkurstarda jeñimpaz atanıp jürgender de az emes. Mwnday «ğılım jasau» jäne onımen maqtanu älemdik ğılımi ortada öte wyat qwbılıs sanaladı. Tipti mwnday jurnalğa maqala şığarğan ğalımdardı şetelderde ğılımi konkurstarğa qatıstırmaydı.

Ökinişke oray, qazirge deyin joğarıda atalğan tört jetekşi matematikalıq jurnaldıñ birinde maqala jariyalağan jalğız qazaq matematigi – akademik Ualbay Ömirbaev. Qazirgi tañda ol AQŞ-ta jwmıs jasaydı. Alla qalasa, jaqın bolaşaqta qazaqtan osı tört jurnalğa, tipti törteuine de qatarınan maqala şığaratın jas matematikter payda boladı dep senemin.

Ğılımda osılay MDPI

https://www.predatoryjournals.org/…/list-of-all-mdpi… jurnaldarmen emes, şınayı älemdik ğılımi ortalar arqılı moyındalğan, tek qana sanmen emes sapamen jarısayıq!

Jazbamdağı pikirlerime dälel bolsın dep tömende ärtürli halıqaralıq wyımdar men akademiyalıq mekemeler jasağan birneşe täuelsiz reytingterdi keltirip otırmın. Osı reytingterdiñ barlığınan joğarıda atalğan tört jurnaldı alğaşqı orındardan taba alasızdar:

1. Amerika matematikter qoğamınıñ (AMS MathSciNet) derekqorındağı TOP-10 jurnaldar reytingi;

2. Qıtay Ğılım akademiyasınıñ matematikalıq jurnaldar reytingi T-1-level

https://www.cms.org.cn/…/20250214/1739494838285535.pdf;

3. Australiya Ğılım akademiyasınıñ reytingi https://www.austms.org.au/Rankings/AustMS_final_ranked.html A*-level;

4. Finlyandiya Ğılım akademiyasınıñ JUFO portalı (Mathematics kategoriyası) https://jfp.csc.fi/jufoportal level-3;

5. Scopus bazasındağı Mathematics kategoriyası boyınşa reyting ;

6. Web of Science bazasındağı Mathematics kategoriyası boyınşa reyting;

7. Harbin tehnologiyalar institutı (HIT) janındağı Institute for Advanced Study in Mathematics (IASM) jasağan jeke reyting TOP-5.

Bwl reytingterdiñ ädistemeleri ärtürli bolğanımen, barlığınıñ ortaq maqsatı bir – matematika salasındağı eñ üzdik jurnaldardı anıqtau.

Kanat Tulenov